* ( وَلِيجَةً ) * ) ( 1 ) « وليجة » از ماده « ولوج » به معنى « دخول » است ، و به كسى گفته مىشود كه محرم اسرار و گرداننده كارهاى انسان مىباشد ، و معنى آن تقريبا با معنى « بطانة » يكسان است . در حقيقت جمله فوق دو مطلب را به مسلمانان گوشزد مىكند ، و آن اينكه تنها با اظهار ايمان كارها سامان نمىيابد ، و شخصيت اشخاص روشن نمىشود ، بلكه با دو وسيله آزمايش ، مردم آزمون مىشوند : نخست جهاد در راه خدا ، و براى محو آثار شرك و بت پرستى و دوم ترك هر گونه رابطه و همكارى با منافقان و دشمنان ، كه اولى دشمنان خارجى را بيرون مىراند و دومى دشمنان داخلى را . جمله « * ( لَمَّا يَعْلَمِ اللَّه ) * » ( در حالى كه خدا هنوز ندانسته ) كه نظير آن در ساير آيات قرآن نيز ديده مىشود ، در واقع به معنى « هنوز تحقق نيافته » است ( به تعبير ديگر نفى « علم » به معنى نفى « معلوم » است و اين گونه تعبير معمولا در موارد تاكيد به كار مىرود ) و گرنه خداوند طبق دلايل عقلى و صريح آيات فراوانى از قرآن از همه چيز آگاه بوده و خواهد بود . اين آيه در حقيقت شبيه نخستين آيه سوره عنكبوت است ، آنجا كه مىگويد : « أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ » ( آيا مردم گمان مىكنند كه آنها را به حال خود رها مىسازند و آزمايش نمىشوند ؟ ) . و همانگونه كه در تفسير سوره آل عمران گفتيم آزمايشهاى الهى براى كشف امر مجهولى نيست ، بلكه به معنى پرورش و به منظور شكوفان كردن

--> 1 - « ام » حرف عطف است كه با آن جمله استفهامى را بر جمله استفهامى ديگر عطف مىكنند ، و به اين ترتيب معنى استفهام را مىدهد ، منتهى هميشه به دنبال استفهام ديگرى قرار گرفته ، و در آيه فوق عطف بر جمله « * ( أَ لا تُقاتِلُونَ ) * . . . » است كه در آيه 13 گذشت .