و مىگويد « هم اكنون خداوند به شما تخفيف داد و دانست در ميان شما افرادى ضعيف و سست هستند » ( * ( الآنَ خَفَّفَ اللَّه عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً ) * ) . سپس مىگويد : « در اين حال اگر از شما صد نفر سرباز با استقامت باشند ، بر دويست نفر غلبه مىكنند و اگر هزار نفر باشند بر دو هزار نفر به فرمان خدا پيروز مىشوند » ( * ( فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّه ) * ) . ولى در هر حال فراموش نكنيد كه « خداوند با صابران است » ( * ( وَاللَّه مَعَ الصَّابِرِينَ ) * ) . در اينجا به چند نكته بايد توجه كرد 1 - آيا آيه نخست منسوخ شده ؟ همانطور كه مشاهده كرديم آيه نخست ، به مسلمانان دستور مىدهد كه حتى اگر لشگر دشمن ده برابر آنها باشد از مقابله با آنها سرباز نزنند ، در حالى كه در آيه دوم نسبت را به دو برابر تنزل داده است . اين اختلاف ظاهرى سبب شده كه بعضى حكم آيه اول را بوسيله آيه دوم منسوخ بدانند ، و يا آيه اول را بر يك حكم مستحبّ و آيه دوم را بر يك حكم واجب حمل كنند ، يعنى اگر تعداد دشمنان حد اكثر دو برابر تعداد مسلمانان باشد وظيفه دارند از ميدان جهاد عقبنشينى نكنند ، اما اگر بيش از دو برابر باشد تا ده برابر مىتوانند از جهاد خوددارى كنند ، اما بهتر آن است كه باز هم دست از جهاد بر ندارند . ولى جمعى از مفسران را عقيده بر اين است كه اختلاف ظاهرى كه بين دو آيه ديده مىشود نه دليل بر نسخ است و نه دليل بر استحباب ، بلكه هر يك از اين دو حكم مورد معينى دارد : به هنگامى كه مسلمانان گرفتار ضعف و سستى شوند و در ميان آنها افراد تازه كار و ناآزموده و ساخته نشده بوده باشند مقياس سنجش همان