تاريخ اسلام بلكه تاريخ بشريت بود نتيجه مىگيريم كه خداوند بوسيله چند تار عنكبوت مسير تاريخ بشريت را تغيير داد ! اين منحصر به جريان هجرت نيست بلكه تاريخ انبياء نشان مىدهد كه همواره خداوند براى در هم كوبيدن گردنكشان از ساده ترين وسائل استفاده مىكرده گاهى از وزش باد ، و زمانى از انبوه پشه‌ها ، و گاهى از پرنده كوچك ابابيل ، و و مانند اينها ، تا ضعف و ناتوانى بشر را در برابر قدرت بى پايانش آشكار سازد ، و او را از فكر طغيان و سركشى باز دارد . اين نكته نيز قابل توجه است كه توسل به اين سه موضوع : « زندان » ، « تبعيد » ، و « كشتار » منحصر به مشركان مكه در برابر پيامبر نبود بلكه هميشه جباران براى كوتاه كردن زبان مصلحان و از ميان بردن نفوذ آنها در ميان توده‌هاى رنجديده اجتماع به يكى از اين سه موضوع توسل مىجستند ، ولى همانگونه كه اقدام مشركان مكه در مورد پيامبر نتيجه معكوس داد و مقدمه تحرك و جنبش تازه اى در اسلام شد اين گونه سختگيرىها در موارد ديگر نيز معمولا نتيجه معكوس بخشيده است ( 1 ) .

--> ( 1 ) جالب اينكه نوشتن تفسير نمونه قبلا با سرعت كمترى پيش مىرفت ولى هم اكنون كه اين آيات و قبل و بعد آن در تبعيدگاه « مهاباد » نوشته مىشود با سرعت بسيار بيشترى پيش مىرود ، سرانجام تمام جلد هفتم در دو تبعيدگاه « مهاباد » و « انارك » به پايان رسيد !