است كه خداوند در اين آيه به همه جوامع اسلامى مىكند و مفهوم آن اين است : افراد جامعه نه تنها موظفند وظايف خود را انجام دهند بلكه موظفند ديگران را هم به انجام وظيفه وادارند زيرا اختلاف و پراكندگى و ناهماهنگى در مسائل اجتماعى موجب شكست برنامه‌ها خواهد شد و دود آن در چشم همه مىرود ، من نمىتوانم بگويم چون وظيفه خود را انجام داده‌ام از آثار شوم وظيفه نشناسىهاى ديگران بر كنار خواهم ماند چه اينكه آثار مسائل اجتماعى فردى و شخصى نيست . اين درست به آن مىماند كه براى جلوگيرى از هجوم دشمنى صد هزار نفر سرباز نيرومند لازم باشد اگر عده اى مثلا پنجاه هزار نفر وظيفه خود را انجام دهند مسلما كافى نخواهد بود و نتايج شوم شكست هم وظيفه شناسان را مىگيرد و هم وظيفه نشناسان را ، و همانطور كه گفتيم خاصيت مسائل جمعى و گروهى همين است . اين حقيقت را به بيان ديگرى نيز مىتوان روشن ساخت و آن اينكه : نيكان جامعه وظيفه دارند كه در برابر بدان سكوت نكنند اگر سكوت اختيار كنند در سرنوشت آنها نزد خداوند سهيم و شريك خواهند بود . چنان كه در حديث معروفى از پيامبر نقل شده كه فرمود : « ان اللَّه عز و جل لا يعذب العامة به عمل الخاصة حتى يروا المنكر بين ظهرانيهم و هم قادرون على ان ينكروه فاذا فعلوا ذلك عذب اللَّه الخاصة و العامة » ( 1 ) : « خداوند عز - و جل هرگز عموم را به خاطر عمل گروهى خاص مجازات نمىكند مگر آن زمان كه منكرات در ميان آنها آشكار گردد و توانايى بر انكار آن داشته باشند در عين حال سكوت كنند در اين هنگام خداوند آن گروه خاص و همه توده اجتماع را مجازات خواهد كرد . از آنچه گفتيم روشن مىشود كه اين حكم هم در زمينه مجازاتهاى الهى در

--> ( 1 ) تفسير المنار جلد 9 صفحه 638