« خداوند در روز رستاخيز به بنده خويش مىگويد بنده من ! آيا مىدانستى ( و گناه كردى ) اگر بگويد آرى ، مىفرمايد چرا به آنچه مىدانستى عمل نكردى ؟ و اگر بگويد نمىدانستم ، مىگويد : چرا ياد نگرفتى تا عمل كنى ؟ در اين موقع فرو مىماند ، و اين است معنى حجت بالغه » ( 1 ) . بديهى است منظور از روايت فوق اين نيست كه حجت بالغه منحصر در گفتگوى خدا با بندگان در قيامت است ، بلكه خداوند حجتهاى بالغه فراوانى دارد كه يكى از مصداقهايش همان است كه در حديث فوق آمده است ، زيرا دامنه حجتهاى بالغه خداوند وسيع است هم در دنيا و هم در آخرت . در آيه بعد براى اينكه بطلان سخنان آنها روشنتر شود ، و نيز اصول صحيح قضاوت و داورى رعايت گردد ، از آنها دعوت مىكند كه اگر شهود معتبرى دارند ، كه خداوند حيوانات و زراعتهايى را كه آنها مدعى تحريم آن هستند ، تحريم كرده ، اقامه كنند ، لذا مىگويد « اى پيامبر ! به آنها بگو گواهان خود را كه گواهى بر تحريم اينها مىدهند بياوريد » . ( * ( قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّه حَرَّمَ هذا ) * ) . سپس اضافه مىكند : اگر آنها دسترسى به گواهان معتبرى پيدا نكردند ( و قطعا پيدا نمىكنند ) « و تنها به گواهى و ادعاى خويش قناعت نمودند ، تو هرگز با آنها همصدا نشو و مطابق شهادت و ادعاى آنان گواهى مده » . ( * ( فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ ) * ) از آنچه گفته شد ، روشن مىشود كه در مجموع آيه هيچگونه تضادى وجود ندارد ، و اينكه در آغاز از آنها مطالبه شاهد مىكند و سپس مىگويد : شهود آنها را نپذير ، توليد اشكالى نمىكند ، زيرا منظور اين است كه آنها از

--> ( 1 ) تفسير نور الثقلين جلد اول صفحه 776 .