منظور از « كتاب » در جمله بالا مقدراتى است كه خداوند براى بندگان خود از نعمتهاى مختلف اين جهان قرار داده است ، اگر چه بعضى از مفسران احتمال داده‌اند منظور از « كتاب » كيفر الهى و يا اعم از هر دو بوده باشد . ولى با توجه به كلمه « حتى » كه معمولا اشاره به پايان چيزى است ، روشن مىشود كه منظور تنها نعمتهاى گوناگون دنيا است كه هر كسى اعم از نيكوكار و بدكار سهمى از آن دارد و به هنگام مرگ پايان مىگيرد نه كيفرها و مجازاتهاى الهى كه با مرگ پايان نمىيابد و تعبير به « كتاب » از اين مقدرات به خاطر آن است كه شباهت به مسائلى دارد كه سهمبندى و نوشته مىشود . به هر حال از لحظه مرگ مجازاتهاى آنها شروع مىشود ، نخستين بار با توبيخ و سرزنش فرشتگان پروردگار كه مامور گرفتن جانشان هستند روبرو مىشوند ، « آنها مىپرسند كجا هستند معبودهايى كه غير از خدا مىپرستيديد » و يك عمر از آنها دم مىزديد و همه چيز خود را نابخردانه در پاى آنها مىريختيد ؟ ! ( * ( قالُوا أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ) * ) . آنها چون دست خود را از همه چيز كوتاه مىبينند و پندارهايى را كه درباره معبودهاى ساختگى داشتند همچون نقش بر آب مشاهده مىكنند ، در پاسخ مىگويند : « آنها همه گم شدند و از ما دور گشتند » اثرى از آنها نمىبينيم و هيچگونه قدرتى بر دفاع از ما ندارند ، و تمام عبادات ما براى آنها بيهوده بود ( * ( قالُوا ضَلُّوا عَنَّا ) * ) . و « به اين ترتيب خودشان بر ضد خود گواهى مىدهند كه كافر بودند » ( * ( وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ ) * ) . گرچه ظاهر مساله اين است كه فرشتگان سؤالى مىكنند و آنها نيز پاسخ مىگويند ، ولى در واقع اين يكى از مجازاتهاى روانى براى آنها است كه آنها را متوجه