اين حيوانات در اختيار مشركان نبود ، و چون آنها ادعاى نبوت و وحى نيز نداشتند ، بنا بر اين تنها احتمال سوم باقى مىماند كه ادعا كنند به هنگام صدور اين فرمان ، از پيامبران الهى ، حاضر و گواه بوده‌اند ، لذا مىفرمايد : « آيا شما شاهد و گواه اين مطلب بوديد ، هنگامى كه خداوند به اين موضوع توصيه كرد » ( * ( أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّه بِهذا ) * ) . و چون جواب اين سؤال نيز منفى بوده ، ثابت مىشود كه آنها جز تهمت و افتراء در اين باره سرمايه اى نداشتند . لذا در پايان آيه اضافه مىكند : « چه كسى ستمكارتر است از آنها كه بر خدا دروغ مىبندند تا مردم را از روى جهل گمراه سازند ، مسلما خداوند هيچگاه ستمگران را هدايت نخواهد كرد » ( * ( فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّه كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ ، إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ) * ) ( 1 ) . از آيه فوق استفاده مىشود كه دروغ بستن به خدا يكى از بزرگترين ستمها است ، ستم به مقام مقدس پروردگار ، و ستم به بندگان خدا ، و ستم به خويشتن و همانطور كه سابقا گفته‌ايم ، تعبير به « ستمكارترين » در اين گونه موارد جنبه « نسبى » دارد ، بنا بر اين مانعى ندارد كه عين اين تعبير در مورد بعضى از گناهان كبيره ديگر ذكر شود . و نيز از اين آيه استفاده مىشود كه هدايت و اضلال الهى جنبه اجبارى ندارد ، بلكه عوامل و مقدمات آن از خود انسان شروع مىشود ، هنگامى كه كسى دست به ظلم و ستم زد ، خداوند حمايت خود را از او دريغ مىدارد و در بىراهه‌ها سرگردان خواهد شد .

--> ( 1 ) درباره اينكه « * ( بِغَيْرِ عِلْمٍ ) * » و به اصطلاح « جار و مجرور » ، متعلق به چيست ؟ احتمالات متعددى داده‌اند ، ولى بعيد نيست كه متعلق به فعل « يضل » بوده باشد ، يعنى آنها به سبب جهل و نادانى خودشان ، مردم را به گمراهى مىكشانند .