خواهيم كرد . گرچه بعضى از مفسران ، اصرار دارند كه جمله « فبما اغويتنى » را طورى تفسير كنند كه مفهوم آن جبر نباشد ، ولى ظاهرا هيچ موجبى براى اين اصرار نيست ، زيرا ظاهر جمله معنى جبر را مىرساند و از شيطان هم ، هيچ بعيد به نظر نمىرسد كه چنين سخنى را بگويد . گواه بر اين سخن ، حديثى است كه از امير مؤمنان على ع نقل شده كه « به هنگام مراجعت از صفين ، پير مردى از » قضا و قدر « سؤال كرد و حضرت در پاسخ فرمود : آنچه انجام داديم همه قضا و قدر الهى بوده ، پير مرد چنين پنداشت كه منظور همان مساله جبر است ، حضرت با شدت تمام ، او را از اين پندار باطل باز داشت و ضمن سخنان مفصلى به او فرمود : تلك مقالة اخوان عبدة الاوثان و خصماء الرحمن و حزب الشيطان : « اين گفتار بتپرستان و دشمنان خدا و حزب شيطان است » ( 1 ) سپس قضا و قدر را به معنى قضا و قدر تشريعى يعنى فرمانها و تكاليف پروردگار تفسير فرمود » . و از اينجا روشن مىشود نخستين كسى كه دم از مكتب جبر زد شيطان بود . سپس شيطان ، براى تاييد و تكميل گفتار خود ، اضافه كرد كه نه تنها بر سر راه آنها كمين مىكنم بلكه « از پيشرو ، و از پشت سر ، و از طرف راست ، و از طرف چپ از چهار طرف ، به سراغ آنها مىروم ، و اكثر آنها را شكرگزار نخواهى يافت » ( * ( ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ ) * ) . ممكن است تعبير بالا ، كنايه از اين باشد كه شيطان ، انسان را « محاصره » مىكند و سعى دارد به هر وسيله اى كه ممكن است براى وسوسه و گمراهى او

--> ( 1 ) اصول كافى جلد 1 باب جبر و قدر صفحه 120 .