أرض أو ليل أو نهار إلَّا أنا أعلم فيمن نزلت و فى أىّ شيء نزلت « ( 1 ) ( اگر روزى فرا رسد كه بالش حكومت براى تكيه ، براى من آماده شود ، ميان اهل تورات با توراتشان و ميان اهل زبور با زبورشان و ميان اهل انجيل با انجيلشان و ميان اهل قرآن با قرآنشان ، حكم مىكنم . سوگند به خدا آيه اى نازل در بارهء بيابان يا در دريا يا زمين هموار يا كوه يا آسمان يا زمين يا شب يا روز نازل نشده است مگر اين كه من مىدانم در بارهء چه كسى و چه چيزى نازل شده است ) حقيقت اينست كه مسامحهء سران مسلمين در تعيين شخص يا اشخاص شايسته براى توضيح و تفسير شخصيت پيامبر اسلام و كتاب و سنت ، پس از رحلت آن بزرگوار ، معمايى است كه حل آن بدون تجديد نظر دقيق در شناخت و باورهاى پيشتازان جامعهء آن دوران امكان پذير نخواهد بود . بدانجهت كه شخصيت پيامبر اسلام و مكتبى كه او آورده بود ، براى همهء طبقات و گروه‌هاى آن دوران كاملا روشن نشده بود ، لذا وقوع آشوبها و بحرانهاى غير قابل توضيح و ظالمانه ، در دوران خلافت امير المؤمنين عليه السلام امرى طبيعى بوده است . دلائل فراوانى براى اثبات مدعاى فوق مىتوان اقامه كرد از آن جمله عدم معرفت كامل همهء مردم صدر اسلام در بارهء شخصيت پيامبر اسلام ( ص ) از يك طرف ، و اقبال عدّه اى فراوان از چشمگيران مردم به مال و منال و جاه و مقام دنيا از طرف ديگر ، جامعهء اسلامى را در چنان ابهامى فرو برد كه شناخت آن را واقعا به يكى از مشكلات سخت جامعه شناسى تاريخ اسلام تبديل نمود . آن مردم چشمگير كه امير المؤمنين عليه السلام

--> ( 1 ) شرح تجريد ملَّا على قوشچى ص 387 .