( زيرا شقّى كسى است كه از منفعت تعقّل و تجربه اى كه به او داده شده است محروم بماند . ) أمير المؤمنين عليه السّلام مىفرمايد شناخت ارزش تجربه و اندوختن آن از توفيقات ربّانى است . و ما مىتوانيم با توجّه به مختصّات و آثار تجربه ، عظمت و ارزش اين توفيق بزرگ را دريابيم . و مىفرمايد : 2 - و لا قائد كالتّوفيق . ( 1 ) ( و هيچ رهبرى مانند توفيق نيست . ) در اين جملهء أمير المؤمنين عليه السّلام اهمّيّت توفيق در حدّ اعلا نشان داده شده است و مىتوان گفت : اگر لطف الهى شامل حال انسانها نباشد ، برخاستن اين موجودات ( انسانها ) از خاك امكان ناپذير است ، زيرا بقول مولوى : اين دعا هم بخشش و انعام تست ورنه در گلخن گلستان از چه رست 3 - و ما اردت الَّا الإصلاح ما استطعت و ما توفيقى الَّا باللَّه عليه توكَّلت و اليه انيب . ( 2 ) ( و من از اين نامه كه براى تو ( معاويه ) نوشتم منظور و مرادى جز اصلاح به قدر قدرتم ندارم و نيست توفيق براى من مگر بوسيلهء عنايات ربّانى ، توكَّل به او نمودم و بسوى او برميگردم . ) دو - اوصيكم عباد اللَّه بتقوى اللَّه فانّها حقّ اللَّه عليكم و الموجبة على اللَّه حقّكم و ان تستعينوا عليها باللَّه و تستعينوا بها على اللَّه . ( 3 ) ( اى بندگان خدا ، شما را وصيّت ميكنم به تقوى براى خدا ، زيرا تقوى حقّ خداوندى بر شما است و ايجاب كنندهء حقّ شما بر خداوند است و به اين كه بوسيلهء گرايش و تقرّب به خدا براى بدست آوردن تقوى يارى بطلبيد و هم بوسيلهء تقوى براى گرايش و تقرّب به خدا كمك بخواهيد . )

--> ( 1 ) مأخذ مزبور ج 3 شمارهء 113 . ( 2 ) مأخذ مزبور نامهء شمارهء 28 آيهء 88 از سورهء هود . ( 3 ) خطبهء 191 ص 284 .