هويّت اصيل خود جوامع مقلَّد را محو و نابود ساخته است ، در صورتى كه اگر آن جوامع فريب امتيازات تقليدى آن تمدّنها و فرهنگها را نمىخوردند و با همان هويّت اصيل خود به راه مىافتادند ، مىتوانستند از تمدّن و فرهنگ اصيل و آشنا با خويشتن برخوردار گردند . يكى ديگر از عوامل بروز تمدّنها و فرهنگها ، احساس لزوم جبران ضعف در برابر رقيبان است كه مىتوان گفت از اساسىترين عوامل محسوب مىگردد . با اين حال تشخيص عامل قطعى بروز و اعتلا و سقوط تمدّنها و فرهنگها ، با نظر به تعريفات و استدلالهاى رائج در اين مبحث حداقلّ بسيار دشوار است . آنچه كه از قرآن مجيد و نهج البلاغه بر مىآيد اينست كه عامل اساسى آغاز و پايان منحنى تمدّنها و فرهنگها خود انسان است . براى مطالعهء آيات قرآنى در بارهء عامل انسانى تاريخ به مبحث 18 ( نظريّاتى كه بعنوان عامل محرّك تاريخ تاكنون ارائه شده است ) و به مبحث 19 ( توضيحى در رابطهء موجودات و رويدادهاى تاريخ بشرى با انسان ) مراجعه شود . در آن آيات ديديم كه خداوند امورى را مانند كفران نعمت [ در از بين بردن اجتماع و تمدّن سبأ ] و فساد و خودكامگىها و ظلم و استكبار و افساد در روى زمين و انحراف از حقيقت عوامل سقوط تمدّنها و فرهنگهاى معرّفى فرموده است و از همان آيات به خوبى استفاده مىشود كه مفاهيم مقابل آن صفات رذل عوامل بروز و اعتلاء تمدّنها و فرهنگها مىباشد . يعنى از همان آيات با كمال وضوح برمىآيد كه سپاسگزارى نعمتهاى خداوندى و صلاح و اصلاح ميان انسانها و تهذّب و عدالت و حركت در مسير واقعيّات از عوامل مهمّ بروز و اعتلاى تمدّنها و فرهنگهاى انسانى صحيح مىباشند . خداوند سبحان در قرآن مجيد تصريح فرموده است كه : * ( وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ ) * ( 1 )

--> ( 1 ) . الاعراف آيهء 96 .