مىنمايند و قطعى است كه وجود اين انسانهاى بزرگ كه با اشتياق سوزان دنبال حقيقت مىروند و مىخواهند حقيقت را در جامعهء خويشتن قابل درك و عمل بسازند ، در حركت و شكلپذيرى تاريخ بسيار مؤثّر بوده است لذا با كمال صراحت مىتوان گفت : اين روحيّهء حقيقتجوئى با در نظر گرفتن نسبيّت اشكال و مصاديق حقيقت و تنوّع عوامل آن ، مربوط به انسان است كه چنان كه گفتيم دومين عامل اساسى عامل محرّك و تعيين كنندهء كيفيّت اوّليّه و كيفيّت ثانويّهء تاريخ مىباشد . همينطور جمال ( زيبايابى و زيباجوئى ) هر دو نوع زيبائى ( محسوس و معقول ) مسلَّماً يكى از عوامل آماده كنندهء زمينهء مناسب براى زندگى طبيعى و معنوى انسانها در تاريخ است . گاهى زيبائى بمفهوم عامّ آن بطور مستقيم يا غير مستقيم در تاريخ اثر مىگذارد كلئوپاترا ، آنتوان سردار رومى و امثال او را كاملا كلافه كرده و موقعيّت آنتوان را در آن دوران تغيير داد و اگوست كنت كه در طرز تفكَّرات فلسفى فرانسه و سپس در مقدارى از قارّهء اروپا با نوعى عينگرائى تند تأثيراتى گذاشته بود ، با عشق به زنى زيبا بنام كلوتلد دگرگون مىشود و تفكَّراتش تلطيف مىگردد و در مكتب اومانيسم شكوفا مىشود . خلاصه به نظر مىرسد كه با نظر به نتائج مجموع مطالعات و تجارب و تحقيقاتى كه تاكنون در بارهء انسان و تاريخش بدست آمده است بايد گفت : سه عامل اساسى در بوجود آمدن و كيفيّت تاريخ اصيلترين عامل مىباشند كه عبارتند از : 1 - خدا . 2 - انسان . 3 - واقعيّات مفيد براى انسان . بقيّهء عوامل در برخى كيفيّات ثانويّهء تاريخ مؤثّرند و بعضى ديگر موادّ مهمّى هستند كه انسان با شناخت و در اختيار گرفتن آنها تاريخ خود را توجيه مىنمايد و بعضى ديگر مىتوانند تأثيرات مقطعى و يا مشروط داشته باشند .