* ( وَلَوْ لا دَفْعُ الله النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأَرْضُ ) * ( 1 ) ( اگر خداوند بعضى از مردم را بوسيلهء مردم ديگر دفع نمىكرد زمين فاسد مىگشت . ) * ( وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ ) * ( 2 ) ( و ما هيچ آبادى را هلاك نكرديم مگر اين كه براى آن كتابى معلوم بود . ) توضيحى در رابطهء موجودات و رويدادهاى تاريخ بشرى با انسان چنان كه در مبحث گذشته بيان نموديم خداوند سبحان خالق جميع موجودات و حركات و روابط و رويدادها در همهء سطوح و ابعاد هستى است و هيچ احدى توانائى شركت در خالقيّت و فيض بخشى خداوندى نمىتواند داشته باشد . در اين مورد طبيعى است اين مسئله پيش بيايد كه پس انسان در بوجود آوردن شئون زندگى و تشكيل تاريخش چكاره است آيا انسان در اين صحنهء هستى كارى انجام مىدهد يا نقش او فقط نقش وسيله و آلت است اين مسئله بطور اجمال در مبحث گذشته مطرح شده و نظريّهء اسلام را در اين باره متذكَّر شده‌ايم . در اين مبحث بعضى از آيات مربوط به استناد كارهاى آگاهانه و اختيارى بشر به خود را مىآوريم : 1 - * ( ذلِكَ بِأَنَّ الله لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ ) * ( 3 ) ( اين ، براى آنست كه خداوند نعمتى را كه به قومى عطا فرمايد آن را تغيير نمىدهد مگر اين كه وضع خودشان را تغيير بدهند . )

--> ( 1 ) . البقرة آيهء 251 . ( 2 ) . الحجر آيهء 4 . ( 3 ) . الانفال آيهء 53 .