ناميده‌اند . هيچ يك از اين دو كتاب محتواى واقعى خود را بدون مطالعهء واقعى ديگرى نشان نمىدهد . نتيجهء دوم - دقت در فلسفه و علل بيان كارى است كه خداوند متعال در كارگاه خلقت انجام داده است ، در مواردى متعدد از قرآن مجيد . اين بيان در حقيقت مهمترين كمك را براى جهانبينى ما انسانها انجام مىدهد و ما را از سرگشتگى در پيدا كردن حلقه‌هاى نخستين زنجير خلقت كه در گذشتهء بسيار بسيار دور تشكل پيدا كرده و حركت نموده و به راه خود رفته‌اند ، رها مىسازد . ما مىدانيم كه تاكنون در حدود چهارده نظريه در بارهء آغاز انفجار كهكشانها و ده‌ها نظريه در بارهء چون و چراى اين كار بزرگ كه صورت گرفته است ، بوجود آمده و واقعيت را آن چنان كه بطور جدى مىخواهيم روشن نساخته است . بيانى كه خداوند در بارهء كار خود در عالم خلقت ابراز مىنمايد ، اگر چه همهء جزئيات سرگذشت خلقت و جريان مستمر آن را براى ما توضيح نمىدهد و آن را بعهدهء كوششهاى حسى و تجربى و عقلانى ما مىگذارد ، ولى با اين حال چنان كه اشاره كرديم ما را از تشويش و سرگشتگى در شناخت آغاز و اصول اساسى خلقت نجات مىدهد . شناخت محصولى از شيء براى خود و شيء براى ما اين جمله كه « ما در نمايشنامهء بزرگ وجود هم بازيگريم هم تماشاگر » از فيلسوف چينى بنام لائوتسه بوسيلهء نيلزبوهر براى ما نقل شده است . از ديدگاه فلسفى همين مسئله را محمد بن محمد بن طرخان فارابى فيلسوف بزرگ اسلامى نيز مطرح نموده و در امتداد تاريخ فلسفه فلاسفهء مسلمين را به خود جلب كرده است . اين مسئله كه شايد مهمترين مسئلهء فلسفه و شناخت باشد ، فلاسفه و دانشمندان اسلامى را نيز به خود مشغول نموده با بيانات و اشكال مختلف آن را مطرح نموده‌اند . ما بحث مشروح اين مسئله را در مجلد پنجم از اين ترجمه