نخواهد داشت ، بلكه از يك نظر مىتوان گفت : نمودهاى فيزيكى تاريخ براى معاصرين كاملتر و مستند به حس و مشاهده بوده است ، در صورتى كه تنظيم همان نمودها و ضبط آنها بوسيلهء برداشتهاى ذوقى شخصى آيندگان ، از حذف و انتخابهاى شخصى خالى نخواهد بود . در اينجا جملهء آن متفكر را به ياد مىآوريم كه مىگويد : آقايان محققان در تاريخ سرگذشت بشرى اگر سخنى مفيد داريد براى ما بگوئيد ، و الا اين كه در فلان نقطه از تاريخ فلان جمعيت از اين سوى رود جيحون به آن سوى جيحون عبور كردند ، بچه كار آيد اين حقيقت را كه نبايد سير و سياحت در سرگذشت اقوام و ملل تنها براى اطلاع محض از وقوع رويدادها بوده باشد . در آياتى كه در اين مبحث مطرح كرده‌ايم ، با كمال وضوح مىبينيم . نتيجهء دوم - در آيات قرآنى تاكيد شديدى روى شناخت عوامل سقوط تمدنها و اجتماعات شده است . ( آيهء شمارهء 1 و 5 و الاعراف آيه 86 و الحج آيه 44 و 45 و 46 ) عوامل اساسى سقوط تمدن و جوامع در آيات قرآنى تكذيب حقايق و اعراض از دعوت پيامبران به رشد و كمال و افساد در روى زمين و خودكامگى در استهلاك موارد اقتصادى و استكبار و ستمكارى معرفى شده است . بررسى و تحقيق همه جانبه در سرگذشت تمدنها به خوبى اين معنى را اثبات مىكند و در يكى از آيات قرآنى چنين آمده است : * ( لَه مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه يَحْفَظُونَه مِنْ ) * ( 1 ) ( خداوند وضع هيچ قومى را دگرگون نمىسازد مگر اين كه آنان در وضع موجوديت خود تغييرى بدهند . ) اينست قانون كلى تحولات كه بضميمهء * ( أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ ) * ( 2 ) ( و اما آنچه كه براى مردم سودمند است در روى زمين پايدار مىماند ) عامل اصلى تحولات تاريخى را بيان مىكند .

--> ( 1 ) الرعد آيهء 11 . ( 2 ) الرعد آيهء 17 .