نمىجنگيد در راه خدا و در راه بينوايان از مردان و زنان و فرزندان كه مىگويند : اى پروردگار ما ، ما را از اين آبادى كه اهلش ستمكارانند بيرون كن و نجاتمان ده و براى ما از نزد خود ولى و سلطه و ياورى عطا فرما . ) در اين مضامين آياتى با اشكال مختلف در قرآن ديده مىشود . ما محصول اين آيات را بطور اختصار متذكر مىشويم : 1 - وطن و ديار ، يك چيز خيالى نيست ، بلكه حقيقتى دارد و علاقهء انسان به وطن طبيعى است . 2 - وطن انسان بطور طبيعى قابل دفاع است . 3 - اخراج يك فرد يا يك گروه را از وطن خود بدون علت ممنوع است . 4 - مبارزه در راه وطن و مبارزه در حفظ آن مطلوب است . 5 - اگر وطن براى يك انسان ناهموار باشد و شخصيت انسانى و ايده ئولوژيكى او را مختل نمايد ، بايد علاقهء خود را از وطن ببرد و در صورت عدم توانايى اصلاح آن ، وطن را ترك كند و مهاجرت نمايد . مادهء 29 از اعلاميهء جهانى حقوق بشر نيز چنين مىگويد : « هر كس در مقابل آن جامعه اى وظيفه دارد كه رشد آزاد و كامل شخصيت او را ميسر سازد . . . » ( 1 ) و چنان كه در اول مباحث وطن اشاره كرديم : آشيانهء طبيعى ميهن محبوبتر از آشيانهء بدن و خانواده نيست و ما مىبينيم كه اين دو آشيانه تابع تكامل روحى و شخصيت انسانى مىباشد ، نه اين كه انسان پيرو آن دو آشيانه قرار گرفته و در لانهء طبيعى خود سقوط نمايد . آيا ممكن است كرهء زمين روزى به شكل يك وطن واقعى براى عموم انسانها از هر نژاد و هر مكتب كه بوده باشند در آيد پاسخ مثبت به اين سؤال پيش از پاسخ مثبت بسؤالات زير امكانپذير نمىباشد .

--> ( 1 ) اعلاميه جهانى بشر ماده 29 .