آفرينش و شكوفائىها و خنده‌هاى روانى و لذايذ معقول را عامل گرايش به خدا و فوق طبيعت تلقى مىنمايند . و با نظر به ريشه‌هاى اصلى دينگرايى و با نظر به دو گروه مخالف در عامل دينگرايى به اين نتيجه قطعى مىرسيم كه در هم آميختن هويت و عوامل اصيل دينگرائى با طرز برداشت انسانها در موقعيت - هاى مختلف از دين ، كار نادرستى است كه ممكن است مسائل انسانشناسى را تاريك و ابهامانگيز نمايد . يكى از بهترين منابع اين حقيقت كه با نظر به ريشه‌هاى عميق خداگرايى بايستى حالات خوشى و ناخوشى انسانها در برابر دين فرق ننمايد ، همين جملهء امير المؤمنين عليه السلام است كه مىفرمايد : « در هنگام خوشى و رغبت چنان عمل كنيد كه در موقع ترس و وحشت عمل مىكنيد . » 20 ، 21 - الا و انّى لم ار كالجنّة نام طالبها و لا كالنّار نام هاربها ( هشيار باشيد ، من نديده‌ام مانند كسى را كه جوياى بهشت باشد و بخوابد و گريزان از آتش باشد و در خواب فرو رود ) در اين درگه شبى بيدار باشيد اجزاء عالم هستى بيكران چنان بىسروصدا و خاموش به كار خود مشغولند كه ما در خواب رفتگان گهوارهء طبيعت چنين مىپنداريم كه همهء كاينات اين جهان سترگ بخواب عميق فرو رفته‌اند . همهء ما ديده‌ايم كه وقتى شخص يا اشخاصى در پيرامون ما بخواب فرو روند ، تدريجاً ما را هم خواب در خود فرو مىبرد . آنچه كه در بارهء آن نمىانديشيم اينست گه گهوارهء ما با نظم و قانون حيرتانگيزى در حركت است وقتى كه بيدار مىشويم ، بهر سو مىنگريم حركت را با نظم و قانون مىبينيم ، قوانين همهء علوم با گوياترين بيان بىصدا فرياد مىزنند : قطره اى كز جويبارى مىرود از پى انجام كارى مىرود پروين اعتصامى بلى خود همين قوانين مىگويند كه :