را تا حدى ناتوان مىبيند و سه عامل است كه موجبات ترس او را فراهم مىآورد : يكى طبيعت است كه بوسيلهء صاعقه به او ضربه مىزند يا بوسيلهء زلزله او را در كام خود فرو مىبرد . ديگر از عوامل ترس ، عامل خود انسانست كه مىتواند همنوعان خود را بوسيلهء جنگ تلف كند . عامل سوم كه ارتباط زيادى با مذهب دارد ، شهوات شديد او هستند كه مىتوانند به انسان صدماتى وارد كنند و آنها در لحظات آرامش زندگى از آنچه از دست داده‌اند ، پشيمان ميشوند و مذهب موجب مىشود كه تعديلى در ترس و وحشت آنها به عمل آيد » ( 1 ) پاسخ اين مطالب كه راسل ابراز مىدارد در كتاب « توضيح و بررسى مصاحبهء برتراندراسل - وايت » داده شده است . با اين حال مسائلى را در اين مبحث مطرح و جملاتى را از همان كتاب نقل مىكنيم : آقاى راسل در پديدهء مذهب نتوانسته است ، يا به جهت حساسيتى كه به مذهب دارد ، نخواسته است ، علت و فايده را از يكديگر تفكيك كند . همهء آنچه را كه در بالا بعنوان علت و انگيزهء گرايش به مذهب ذكر كرده است ، فايدهء مذهب است ، نه علت و انگيزهء آن . بدين معنى كه انسان معتقد به مذهب مىتواند ناملائمات و شكنجه‌هاى زندگى را كه بدون اختيار به او هجوم مىآورند ، به مشيت الهى كه در نظم جهان هستى جلوه گر است ، نسبت داده و آنها را تحمل نمايد ، ولى علت و انگيزهء گرايش به مذهب مسائل ديگرى است ، از قبيل : 1 - احساس عظمت در دستگاه هستى و اين كه اين دستگاه بزرگ نمىتواند خود به خود بوجود بيايد و هيچ تفسير و توجيهى را جز وابستگى به موجود برين نمىپذيرد . 2 - احساس تكليف خود شگفتانگيزترين احساسى است كه نمىتواند به طبيعت سودجوى آدمى مستند باشد ، در صورتى كه همهء رشديافتگان « حيات معقول »

--> ( 1 ) توضيح و بررسى مصاحبهء برتراندراسل - وايت ص 157 و 158