هيچ جاى ترديدى نيست كه اين اقدامات براى كسانى كه از آن قضايا استفاده‌ها داشتند و موضع خود را با آنها تثبيت كرده بودند ، سخت نگران كننده بود ، لذا آن قضايا را كه با نظريات شخصى گردانندگان اجتماعى پيش از دوران على ( ع ) ، به وجود آمده بود ، حق جلوه مىدادند و حقى را كه على ( ع ) مطرح و اجرا ميكرد ، باطل قلمداد مىكردند . مسلم است كه اين گونه ابهام انگيز نمودن واقعيات به وسيلهء سودجويان و مقام پرستان ، مىتواند براى مردم معمولى فتنه‌هاى بسيار تاريك و اضطراب انگيزى به وجود بياورد . عامل اصلى آزمايش مردم در چنان جامعه اى طرفدارى سخت و بى مسامحهء امير المؤمنين از حق و تنفر او از باطل بوده است كه به هيچ وجه سستى در آن طرفدارى و تنفر را به خود راه نمىداد . بهترين دليل اين مدّعا كه عوامل فتنه و گردانندگان آنها سود جويان و مقام پرستان ، بودند ، اعتراف خود طلحه و زبير است كه در مباحث گذشته ملاحظه نموديم و ديديم كه اين دو مرد صراحتاً رياست طلبى خود را در برابر امير المؤمنين ابراز كردند . همچنين سرگذشت معاويه و اخلالگرىهاى او بوسيلهء فتنه هايى كه در حكومت آن حضرت به راه انداخته بود ، بقدرى روشن است كه مىتوان گفت : معاويه تا آخرين نفس امير المؤمنين ( ع ) كارى ديگر جز بوجود آوردن فتنه‌هاى رنگارنگ ، نداشت ، امّا در اين فتنه‌ها به عادلترين مرد تاريخ چه مىگذشت و ايده آلترين انسان چقدر رنج مىبرد و چه خونهاى بيگناه به زمين ريخته مىشد و چه حقها كه نابود و باطلها كه زنده مىگشت و چه سرنوشت بدى را براى جوامع اسلامى بلكه براى جامعهء بشريت پىريزى مىكرد معاويه كارى با اينها نداشت ، زيرا كار او تنها بوجود آوردن بهترين مثال براى خودخواهى بنيان كن انسانيت منحصر بود . تتمهء اين مبحث را در تفسير موضوعى فتنه‌ها خواهيم ديد .