را در گروه او محشور فرماى نه در گروه رسوايان و پشيمانان و نه در آن زمره كه از حق منحرف شده‌اند . يا آنان كه پيمان شكسته‌اند و نه گمراهان و گمراه كنندگان . اين سخن زين پيش گذشت و ما به سبب اختلاف دو روايت در اينجا تكرارش كرديم . و هم از اين خطبه [ در خطاب به اصحابش ] به كرم و لطف خداوندى به مقامى رسيديد كه حتى كنيزانتان را هم گرامى مىدارند و خواهند كه همسايگانتان را نيز بهره مند گردانند . در برابر شما سر فرود مىآورد ، آنكه شما را بر او برترى نيست ، و احسانى در حق او نكرده‌ايد . و از شما مىترسد كسى كه از سطوت و قدرت شما در امان است و شما را بر او فرمانى نيست . اكنون مىنگريد ، كه پيمانهاى خدا شكسته مىشود و خشمگين نمىگرديد در حالى كه ، شكستن پيمانهاى پدرانتان را برنمىتابيد و ننگ خود مىدانيد . احكام خدا را از شما مىپرسيدند و شما پاسخ مىداديد و در كشاكشها داورى مىنموديد ، ولى جاى خود را به ستمكاران واگذاشتيد و زمام كار خود به دست آنان سپرديد و كارهايى را كه خدا بر شما مقرر داشته بود به آنان تسليم كرديد ، در حالى كه ، آنان به شبهات باطل در دين عمل مىكنند و در پى خواهشهاى نفس خود مىروند . به خدا سوگند ، كه اگر هر يك از شما را در زير ستاره اى بپراكنند ، خدا شما را براى ديدن سرانجام شوم ايشان گرد خواهد آورد . 106 سخنى از آن حضرت ( ع ) در يكى از روزهاى صفين گريختن و بازگشتن شما را از صفهايتان ديدم . اعراب باديه نشين شام و مشتى مردم فرومايه و گمنام به هزيمتتان دادند و ، حال آنكه ، شما پيشتازان عرب و تارك بلند شرف هستيد . شما مقدّم بر همگانيد ، آنسان ، كه بينى در جلو اعضاى بدن است و بلند مرتبه ترين آنهاييد ، چونان ، كوهان شتر كه بلندترين جاى اوست . ولى غم و