اصلى يعنى بلاغت يا مطابقت گفته يا مقتضاى حال را ، چنان كه بايد آن گاه درمىيابيم كه وضع اجتماعى عصر و حالت مستمعان امام را در نظر بگيريم چه آگاهى از وضع آنان در آن روزگار است كه ما را از سر تكرار چنين نكته‌ها در چند خطبه آگاه مىسازد . آنان كه تاريخ اجتماعى اسلام را خوانده‌اند ، مىدانند از سال بيست و پنجم هجرى ( تقريبا ) اندك اندك مقدمات جدائى مسلمانان از عصر نبوت و بازگشت به زندگانى پيش از بعثت آغاز گرديد . بزرگان و قدرتطلبان قريش كه تا فتح مكه مسلمان نشده بودند ، پس از گشوده شدن اين شهر مقدس پيشپاى خود راهى جز پذيرفتن اسلام نديدند ، اما گروهى از آنان جز كلمهء توحيد و نبوت كه به زبان آوردند تا زنده مانند از اسلام چه مىدانستند ؟ هيچ ! و شايد هم نمىخواستند بدانند . دوران زندگانى پربركت رسول اكرم ، پس از اين فتح بيش از سه سال نبود . و پس از رحلت او عصر فتوحات آغاز گرديد . بيشتر اين بزرگان با منصب فرماندهى روانهء ميدانهاى جنگ شدند و يا ولايت شهرهاى گشوده را يافتند . سرگرمى سران مهاجر و انصار در جنگهاى برون مرزى از يكسو و سادگى وضع عموم مسلمانان ، نيز سختگيرى نسبى دو زمامدار پس از پيغمبر از سوى ديگر به آنان رخصت نمىداد كه هر چه مىخواهند بكنند . اما از سال بيست و پنجم به بعد زمينه براى تاخت و تاز قريش و خاندان اموى آماده گرديد . مساوات اسلامى اندك اندك از ميان رفت ، و كسانى كه خود را صحابى پيغمبر و حافظ سنت او مىديدند ترجيح دادند زندگى بىدردسرى داشته باشند و از غنيمتهاى جنگى و خزانهء مسلمانان هر چه بيشتر بردارند و خدا و روز جزا را هر چه كمتر به ياد آرند . دل بستگى آنان به اين جهان روزافزون ، و علاقمندىشان به آن جهان و فراهم آوردن ساز آن اندك . پس از شورش مسلمانان و كشته شدن عثمان و بيعت مهاجر و انصار با امير مؤمنان ، اين دسته از مردم نيز در جمع اصحاب او در آمدند . اما چون عدالت على را در تقسيم بيت المال و زهد او را در امارت