محمد تقي جعفري
623
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى
اكنون اى راهبر مجرمان به سوى عفو و مغفرت ، گنه كاران هم آه وناله كنان رو به تو آوردهاند ، آنان را هم بىدرنگ به بارگاهت رهنمون باش ، تا در درياى عفو ورحمتت غسل كنند و پاك گردند ( 1 ) و در صف نماز پاكيزگان وارد شوند . در صفوف بىشمار پاكان ، بندگان تو مستغرق نور وانا لنحن الصافون گشتهاند . چون سخن به توصيف حالت باز گشت به سوى خدا رسيد ، « هم قلم بشكست وهم كاغذ دريد » آيا ممكن است كه دريايى در كاسهاى بگنجد ، يا برهاى شيرى را شكار كند اگر حجاب جهل وآلودگى به شهوات ديدگان ترا پوشيده است اين حجاب را از روى ديدگانت بردار تا عظمت شگفت انگيز سلطنت الهى را ببينى . خداوندا ، اگر چه مردم مست جام ترا شكستند ، ولى آنان كه مست عفو و كرم تو گشته وجام شكنى نمودند ، معذوراند . آنان مست اقبال و مال نبودند ، بلكه بادهء كرم ولطف تو بود كه آنان را از خود بىخود كرده بود . ( ( 4200 ) ) اى شهنشه مست تخصيص تواند عفو كن از مست خود اى عفومند ( ( 4201 ) ) لذت تخصيص تو وقت خطاب آن كند كه نايد از صد خم شراب هنگامى كه هشيار گشته و به خود مىآيم ، خود را شايستهء كيفر وحد مىباشم ، ولى اين ناهشيارى چيزى نيست كه از هستى من بر طرف گردد . ( 2 )
--> ( 1 ) مضمون اين بيت نوعى از گستاخى در بر دارد ، اى كاش جلال الدين مضامينى را كه در داستان حضرت آدم آورده واعتذار وندامت او را مطابق آيهء ربنا ظلمنا انفسنا متذكر شده است ، در بارهء فرزندانش هم منظور نموده ومىگفت : خداوندا ، ما به خود ستم روا داشتهايم ، از ما بندگان بىچاره ات در گذر . هرگز لطف وعدل الهى كسى را براى حد زدن مست نمىكند . اگر واقعاً مستى وناخود آگاهى مطلوب خداوندى بوده است ، حدى ندارد و اگر مطلوب پروردگار نبوده است ، بندگان را به چنان مستى وادار نمىكند . . ( 2 ) اين مضمون هم با بعضى از آيات وحتى گفته هاى جلال الدين سازگار به نظر نمىرسد زيرا هم در برخى از آيات وهم در خود ابيات مثنوى اين مطلب مشاهده مىشود كه بشر پس از چشم پوشيدن از دنياى دار الغرور بيدار مىشود وديدگانش تيزتر مىگردد « فكشفنا عنك غطائك فبصرك اليوم حديد ( پرده از روى ديدگانت برداشتيم ، چشم تو امروز تيز بين است ) مگر اين كه مقصود از مستى آن حالت روانى عالى باشد كه عين يا ما فوق هشيارى است ، در اين صورت اين مستى مطلوب الهى بوده واعتذار از آن وتقاضاى عدم كيفر در بارهء آن بىمورد است . .