اختيارى وجود ندارد و يا اگر هم عليتى وجود دارد ، نوع ديگرى است كه شباهتى با عليت جاريه در عالم جسم وجسمانيات ندارد . ملاحظه مىشود كه انكار اختيار كه مستند به اين مسائل است ( اگر چه صحيح نيست ) غير از انكار محسوسات وعينيت واقعيات است . يكى ديگر از دستاويزهاى جبريون موضوع علم خداوندى است كه به طور اختصار مطرح مىكنيم . آيا خداوند به كارهاى اختيارى انسانها دانا است ؟ اين مسئله در معارف وحكمت الهى به دو گونه مىتواند مطرح شود : عمومى وخصوصى . طرح عمومى مسئله بدين شكل است كه آيا خداوند متعال چنان كه به همهء كليات ومبادى زير بنايى جهان هستى وحقيقت آن دانا است ، همچنان به همهء حوادث ورويدادهايى كه در پهنهء هستى در جويبار زمان به وقوع مىپيوندد وگذشته وحال حاضر وآينده از آن انتزاع مىشود ، عالم است يا نه ؟ اين طرح كلى چنان كه شامل افتادن يك برگ ناچيز از درخت وتمايل نامحسوس يك حيوان در اعماق درياها مىشود ، شامل كارهاى اختيارى انسان نيز مىگردد . طرح خصوصى مسئله چنين است كه آيا خداوند به كارهاى اختيارى انسانها عالم است يا نه ؟ . پاسخ فلاسفه ومتكلمين و ساير دانشمندان الهى اعم از مسلمين و غير مسلمين بر طرح عمومى مسئله به استثناى افراد بسيار معدود ، مثبت است . استثناى افراد معدود هم نه بدان جهت است كه اشخاصى وجود دارند كه علم خداوندى را به همهء حقايق ورويدادى هستى منكرند ، بلكه منظور ما كسانى هستند كه علم به جزئيات حوادث را اعم از كارهاى اختيارى انسانها ورويدادهاى طبيعى جهان هستى انكار نموده ومىگويند : اگر حوادث جزئى به جهت گسترده شدن در جويبار تغييرات ودگرگونىها معلوم خداوندى بوده باشد ، لازم مىآيد كه علم خداوندى هم متغير و در حال تحول بوده باشد . بعضى ديگر با نظر به اين كه منحصر كردن علم الهى به كليات ومبادى هستى