گسترش و عمق انديشهء تابناك جلال الدين در چه درجه‌اى بوده است ؟ ( 1 ) براى توضيح مسئلهء فوق مجبوريم يك مقدمه كوتاه در بارهء انديشه و ارزش آن بيان كنيم . اين اصل جاى ترديد نيست كه بزرگترين عامل پيش رفت كاروانيان بشرى در سنگلاخ پر پيچ و خم تاريخ و در كشف رموز جهان هستى انديشه بوده است . بعضى از متفكران و فلاسفه روى مشاهدات فراوانى در قلمرو دانش و صنعت و هنر معتقد شده‌اند به اين كه انديشه عنصر درجهء دوم در پيش رفت انسانها بوده است نه عامل اساسى و منحصر . وايتهد ( آلفرد نورث ) در كتاب ماجراها و نفوذ ايده ها مىگويد : « اين يك اشتباه محض است كه به وسيلهء كتابها و سخنرانىهاى مردان برجسته گفته مىشود كه بشر در پيش رفت خود مرهون انديشه است . واقعيت مخالف اين نظريه است ، زيرا شمارهء فراوانى از عوامل پيش رفت بشريت ناشى از انديشه نبوده است . كلود برنار مىگويد : « هيچ قاعده و دستورى نمىتوان به دست داد كه هنگام مشاهدهء امرى معين در سر محقق ، فكرى درست و مثمر كه يك نوع راهيابى قبلى ذهن به تحقيق صحيح باشد ، ايجاد شود ، تنها پس از آن كه فكر به وجود و ظهور پيوست ، مىتوان گفت : چگونه بايد آن را تابع دستورهاى معين قواعد منطقى مصرح كه براى هيچ محقق

--> ( 1 ) اين مقدمه را در انجمن قلم ايران ، همكارى جهانى نويسندگان در تاريخ 15 - 7 - 1352 سخنرانى كرده‌ام . .