و جوانهء همهء هنرها و هر دانش واقعى در چنين انفعالى نهفته است ، كسى كه از اين احساس عارى باشد و قابليت آن را نداشته باشد كه محو حيرت و اعجاب گردد و زندگى را با بيم و وحشت بگذراند ، چنين شخصى ، مرده‌اى بيش نيست . وقوف بر اين نكته كه آن چه در قدرت ادراك ما نيست ، بواقع موجود است و گاهگاه فقط با جلوه هايى از دانش عظيم و زيبايى درخشان آشكار مىگردد و حال آن كه ادراك حقير ما فقط قادر بفهم خشنترين صور آن مىباشد ، چنين وقوفى و چنين احساس به نظر من مركز احساسات مذهبى واقعى است . اگر مفهوم مذهب را از اين لحاظ در نظر گيريم و منحصرا از اين لحاظ ، من در شمار كسانى هستم كه صاحب عميقترين احساسات مذهبى مىباشند . » ( 1 ) » تجربهء مذهبى جهانى ، شريفترين و قوىترين تجربه و احساسى است كه ممكن است از تجسس علمى عميقى هويدا گردد . كسى كه نداند مفهوم موهبت شخصى چيست ، كوشش و موهبتى كه بدون وجود آنها هيچ اثر جديد در حوزهء علم به وجود نخواهد آمد ، چنين شخصى نمىتواند قدرت احساساتى را كه فقط در نتيجهء ايجاد چنين آثارى بظهور مىرسد ، به تخمين دريابد ، زيرا همهء اينها از زندگى عادى و عملى روزانه فاصلهء بسيار دارند . » ( 2 ) » براى اين كه ناچيزترين شعاع عقل و منطق بر جهان بتابد ، چه ايمان عميقى بمنطقى بودن ساختمان جهان لازم است و چه ميل شديد و پر حرارتى براى درك كردن مورد احتياج مىباشد ، بدون شك اين ميل و اين ايمان در مردانى مانند كپلر و نيوتون وجود داشته است . » ( 3 ) » منبع اصلى اختلافاتى كه امروزه بين محيط علم و محيط مذهب وجود دارد در آنست كه مفهوم « خدا » مفهومى شخصى و فردى مىباشد . هدف علم آن است كه بتواند

--> ( 1 ) زندگى اينشتين ، فيليپ فرانك ، ترجمهء حسن صفارى ، ص 504 . . ( 2 ) همان مأخذ ، ص 505 . . ( 3 ) همان مأخذ ، ص 505 و 506 . .