با بروز تحولات راه نيستى را در پيش گرفتند . « وَأَمَّا ما يَنْفَعُ اَلنَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي اَلأَرْضِ 13 : 17 . . . » ( 1 ) ( اما آن چه كه براى بشريت سودمند است در روى زمين پايدار مىماند ) . آيا احتمال يك در ميليارد مىرود كه دين مقدس اسلام با اعتراف به اين كه آن چه سودمند براى بشريت است اصيل و پايدار و مطلوب است ، ملاك وضع تكاليف دين قرار ندهد ؟ بنا بر اين آن قسم از تكاليف دينى كه مربوط به زندگانى طبيعى انسانها است به عهدهء منطق و عقل سليم انسانها واگذار شده است . آن عده از احكام الهى كه حتى در زندگانى طبيعى انسانها دخالت مىكند و جنبهء پيش روى بر خود مىگيرد ، براى بيدار كردن انسانها است كه زندگانى طبيعى خودشان را از زندگانى معنوى تفكيك نكنند و فراموش نكنند كه مقصود و هدف از زندگانى فردى و اجتماعى انسانها منحصر به در آوردن و خوردن و غوطه ور شدن در لذايذ مادى خالص نمىباشد . مانند ممنوعيت ربا ، قمار ، فحشاء ، مخدرات و . . . نوع دوم - تكاليف تعبدى است معناى تعبد آن نيست كه بعضى از ساده لوحان گمان مىكنند كه بايستى اعمالى را كور كورانه به جاى بياورند و هرگز درك نكنند كه چه كارى را انجام مىدهند . بلكه تعبد چنان كه در بعضى از مباحث گذشته اشاره كرديم : عبارت است از اظهار بندگى به مقام معبود يكتا . اظهار بندگى با نظر به مسائل روانى و اجتماعى نمىتواند به نيت درونى خود انسان موكول شود ، زيرا وقتى كه قانون فقط پاك كردن نيت و توجه درون انسان را به يك موضوع توصيه كند ، آن قانون جنبه اخلاقى غير الزامى به خود مىگيرد و تابع تحريكات احساسات گسيخته و زود گذر قرار مىگيرد ، در صورتى كه الزام انسان به صورت دادن مقدارى از اعمال عضوى كه از نيت پاك و الهى سرچشمه مىگيرد ، او را به انگيزهء خارج از خود متوجه مىسازد ، اين جنبه خود به خود يك نيروى محرك است كه انسان را از اختيارات خود پسندانهء خويش بر كنار نموده احساس مىكند

--> ( 1 ) سوره رعد ، آيهء 17 . .