مطالعهء دقيق در سرتاسر آن مىبينيم هدف مشخص و منحصر اين مرد وادار ساختن انسانها بدرك حقيقى اين جمله است « انا لله و انا إليه راجعون » اگر چه در تكاپو بسوى اين هدف هيجانات گوناگون دارد و تلاشهاى مختلف مىكند . ب - كتاب مثنوى دربارهء تعريف كتاب مثنوى چند مطلب را بايستى به طور اختصار بيان كنيم : مطلب اول : وفور واقعيات وحقايق در مثنوى با نظر به مجموع كتاب مثنوى با تمام اطمينان مىتوان گفت : كه اين كتاب واقعيات و حقايق زياد و عميق را در بر دارد ، و جلال الدين توانسته است آنها را با هماهنگى انديشه و هيجان قلب روحانى دريافت كرده و در قالب الفاظ شعرى كه گاهى عدم گنجايش آنها كاملًا نمودار است ريخته و بپردازد . در اين هماهنگى انديشه و دل كه زمينهء اصلى كار او است اغلب هيجان و انقلاب روحى اين مرد رهنماى انديشهء او گشته ، در عالمى از روحانيت غوطه ور مىگردد كه تا كسى خود گام در آن قلمرو نگذارد هرگز نمىتواند حقيقت آن را دريابد . اين حالت هيجان روحى كه گاهى در ابيات مثنوى باوج نهايى مىرسد چنان ارزش معنوى بكتاب مثنوى مىدهد كه در هيچ يك از آثار عرفانى شرق و غرب از سرودهاى « ودا » گرفته تا اشعار عارفانهء « اليوت » شاعر عرفان مشرب معاصر انگلستان ديده نمىشود . در اين كتاب جلال الدين ، به قول دانشمند محترم آقاى زرين كوب : نه ترك شريعت و تسليم به طامات صوفيه را توصيه مىكند و نه گرايش به فقر و عزلت و رهبانيت را تبليغ مىنمايد . مرد كامل كسى را مىداند كه جامع صورت و معنا باشد ، بلكه وجود زن و فرزند را نيز حجاب راه نمىشناسد ، و درست مثل يك متكلم ، اما بكمك قياسات تمثيلى و تشبيهات شاعرانه در تاييد و اثبات عقايد و مبانى قرآن و اهل شريعت اهتمام مىورزد ، و قضايايى مانند حقيقت توحيد ، واقعيت روح ، كيفيت حشر و نشر و حدود جبر و اختيار را موافق مذاق اهل شريعت تبيين مىكند . با اين همه لب و مغز شريعت را عبارت از عشق مىداند ( 1 ) مىتوان گفت : جلال الدين از نظر مذهب در كتاب مثنوى ، روى مخالف نشان نمىدهد ، بلكه مىگويد : مذهب در حقيقت عالىترين و منحصرترين راه ملاقات خداوندى است ، و انسان بايستى هدف دستورات و فرمانهاى دينى را درك كند تا بتواند از دين بهترين استفاده را داشته باشد .

--> ( 1 ) ارزش ميراث صوفيه ، ص 168 و 169 . .