كند و گرنه هضم كامل نمىشود و چون نفس به آن كار سرگرم شود نيروى متخيّله ديگر تدبير كننده اى ندارد و بدون پيروى از ضابطه ، قدرت بر اشاره و ايجاد شبح دارد و صفحهء حسّ خالى از صورتهاى خارجى است كه بر آن وارد مىشود زيرا در حال خواب حواسّ از كار مىافتد و چون دهنده و گيرنده كامل شوند فعل ناگزير به وجود مىآيد و ناچار در حال خواب صورتها مشاهده مىشود . مقدّمهء پنجم نفس توانايى دارد كه عين آنچه را ادراك كرده است حفظ كند و گاهى ناتوان از حفظ عين آن مىباشد پس به چيزى كه از جهتى شبيه اوست منتقل مىشود و آن گاه از آن شبيه به شبيه شبيه منتقل مىگردد تا به آنى برسد كه به هيچ رو با آنچه اوّل درك شده مناسبتى ندارد . سبب آن كار اين است كه نيروى متخيّله غالب و نفس از تصرّف كردن در آن به گونه اى كه سزاوار است ناتوان مىباشد و چون نفس سخت قوى شود تصرّف كردن نفس در بدن مانع از متصّل شدن آن به مبادى خود نمىشود و نيز مانع نمىگردد از اين كه هر چه در مبادى موجود است در نفس نقش بندد بلكه نفس ، هر دو طرف يعنى هم بدن و هم نيروى خيال و مبادى خود را كفايت مىكند و توجّه به يكى از آن دو او را از توجّه به ديگرى باز نمىدارد . و چون نفس علاوه بر آن تمرين هم بكند ، نگهداريش از آنچه مخالف رياضت است و تصرفّش در آنچه با آن مناسب است كاملتر مىشود . چون اين مقدّمات بر تو معلوم شد بدان كه علَّت ديدن صورتها در حال خواب و بيمارى اين است كه نفس هر گاه به عقول فعّال بپيوندد چيزهايى در آن نقش مىبندد در نتيجه نيروى متخيّله صورتهاى جزئى را كه مناسب با آن معقولات است تركيب مىكند و آن صورتها در حسّ مشترك ظاهر مىشود و مشهود مىگردد . گاهى ضعف بر متخيّله عارض مىشود و اين ضعف يا از بيمارى يا از تحليل رفتن روح حامل است و يا از زياد حركت كردن متخيّله است كه در اين صورت مايل به راحتى مىشود پس براى نفس رهايى از متخيّله حاصل ، و به عالم عقلانى مىپيوندد و صورتهاى واقعى عالم قدس در آن نقش مىبندد آن گاه نيروى متخيّله پريشان مىشود و آن معناى عقلانى را به صورتى جزيى در مىآورد ، چون بر اثر استراحت ، خستگى و ناتوانى از متخيّله بر طرف مىشود و نفس به كمك متخيّله مىتواند آن اسرار را در آن صورتهاى خيالى ضبط كند و وارد حسّ نموده و مشهود گردد . و چون علَّت ديدن صورتها را در حال خواب دانستى دور به نظر نمىرسد كه هر گاه جوهر نفس قوى شود و براى طرفهاى درگير وسعت يابد اين رهايى و توجّه در حال بيدارى