مىگويم : پيش از اين دانستى كه حسب بر اين اساس كه مشترك لفظى است بر آنچه كرامتهاى ارثى شمرده مىشود و برداشتن مال كافى و نظاير آن گفته مىشود . و تعريف خلق را شناختى و آن به طبيعى و غير طبيعى تقسيم مىشود طبيعى آن است كه مقتضاى اصل مزاج باشد چون خندهء زياد در برابر كمترين امر شگفت آور و اندوه و غم در برابر كمترين پيش آمد و غير طبيعى كه از تمرين و عادت به دست مىآيد ، و گاهى سر چشمه اش تدبّر و انديشه است آن گاه پى در پى بر آن مداومت مىشود تا به صورت ملكه و اخلاق در آيد و به هر دو صورت يا آن حالت آدمى را به كارهاى خير و برگزيدن كار زيبا مىخواند كه اخلاق نيكو همان است ، يا انسان را به عكس آن دعوت مىكند و آن اخلاق به دو پست مىباشد . چون معناى حسب و خلق را شناختى بايد بدانى كه تفسير سخن امام ( ع ) بر مبناى دو معناى حسب نيكو مىشود امّا بنا بر معناى نخست بايد بدانى كه حضرت خوشخويى را به بهترين كرامتى كه از كرامتهاى ميراثى است توصيف مىكند ، و دليل راستى آن اين است كه دانستى ريشه هاى فضيلت اخلاقى سه چيز است ، حكمت ، پاكدامنى ، دلاورى ، و مجموع آن سه دادگرى است ، پس ملكه اى كه براى نفس اخلاق ناميده مىشود همان ريشه اى است كه اين فضيلتها و اقسامش از آن سرچشمه مىگيرد و بدون ترديد ريشه ، برتر و كاملتر از شاخه مىباشد ، امّا بنا بر معناى دوّم اين است كه چون خوشخويى سر چشمه ريشه هاى فضايل ياد شده است كريمترين بى نيازى است زيرا موجب بى نيازى جزء باقى ماندهء انسان ( روح ) مىباشد ولى مال و ثروت سبب بى نيازى جزء حيوانى آدمى است كه فنا پذير است ، و بازمانده هاى شايسته نزد پروردگارت از نظر پاداش بهتر است و از نظر آرزو نيز بهتر مىباشد ( 1 ) . در اين كلمه امام ( ع ) هشدارى بر رعايت كردن خوشخويى است در صورتى كه وجود داشته باشد ، و اگر نباشد در به دست آوردن آن بكوشد ، چون توضيح داديم كه گاهى اخلاق اكتسابى است و به دست آوردنش ممكن مىباشد . دليل لزوم رعايت اخلاق اين است كه سر چشمهء گرد آمدن كرامتهاى اخلاقى و

--> ( 1 ) * ( الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ ) * . كهف ( 18 ) آيه 46 .