و البتّه اشخاص دور ، از سوى بخشندهء كل ( خداوند ) به اندازهء سنگينى خردلى از آن كمال داده نمىشدند و هر دو تالى ( هر چه به ظاهر كمال است كمال حقيقى است ، افراد دور ، مورد بخشش خداوند واقع نشوند ) باطل است ، پس مقدم نيز باطل مىباشد . بيان ملازمه اين است كه لطف خداوندى ايجاب مىكند اشيا را در جاى خود بگذارد . امّا باطل بودن دو تالى آشكار است . بلكه آن را اعتبار مىكند در گفتارش كه مستلزم كاستى يا كمال اوست پس بر او حكم مىكند به وجود يكى از آن دو ( نقص و كمال ) بعد از آن كه او را مىآزمايد در نتيجه او را بزرگ و گرامى مىدارد يا كوچك و خوار مىشمارد . اين نتيجه و حالت از تيرهاى بينشى كه پرده هاى نهان او را پاره كرده و راز خردش را آشكار ساخته به دست آمده است . و توفيق از خداى تعالى مىباشد . كلمه يازدهم گفتار آن حضرت ( ع ) است : اذا تم العقل نقص الكلام ( 1 ) . هر گاه خرد كامل گردد از سخن كاسته شود . شارح گويد : راز اين كلمه از آنچه قبلا گفته شد آشكار است . دليل ظهور آن است كه هر اندازه بر درجات كمال نفس افزوده گردد بر نيروى متخيّله بيشتر مسلَّط مىشود و كمتر سخن مىگويد . زيرا در اين هنگام بدون انديشه و تأمّل سخنى از دهانش بيرون نمىشود و در به كار بردن سخن و نتايج حاصل از آن و معانىاى كه از آن لازم مىآيد و تشخيص احتمالهايى كه در آن مىرود به عقلش رجوع مىكند و نيز در حاضر ساختن دليلى كه سبب سخن گفتن مىشود از عقل كمك مىگيرد ، تا كلمه اى كه از دهان بيرون مىآيد مرتّب و مشخّص و استوار باشد و از گفتن آن پرهيزى نباشد و زيانى هم به انسان نرسد . و چون سخنى از نظر عقلانى كامل باشد و وجود آن متوقف بر اين شرايط فراوان و اسباب دور باشد ناگزير اندك خواهد بود و هر چه درجات عقل بيشتر باشد كاستى سخن افزون مىشود تا خاموشى و سخن گفتن در جاى

--> ( 1 ) مرحوم سيّد رضى اين كلمه را در نهج البلاغه در باب كلمات قصار نقل كرده و ابن ميثم بحرانى ( ره ) در ضمن شرح نهج البلاغه آن را چنين شرح كرده است : لازمهء كامل بودن اين است كه بر كنترل نيروهاى بدنى و تصرّف كردن در آنها به مقتضاى آراى پسنديده و نيكو كاملا مسلَّط باشد و گفتار و كردارهايى را كه از نيروهاى بدنى در خارج بروز مىكند با ترازوى انديشه بسنجد ، و در اين كار دشواريها و شرايطى است كه مستلزم كاسته شدن سخن مىگردد . بر عكس اگر گفتار ، سنجيده نشود و بدون دقت از دهان در آيد ، بسيار خواهد بود . شرح ابن ميثم ، چاپ اول ، صفحه 588 .