اصبع لطفست : حديث اين است كه : قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ إصْبَعَيْنِ مِنْ أصابِعِ الرَّحْمنِ يُقَلِّبُه كَيْفَ يَشاءُ . ( 1 ) و نكتهء اصبعين به صيغهء تثنيه را با تأويل اشارت فرموده كه صفات حق - تعالى - لطف و قهر است و جمالى و جلالى است . و دل مظهر اينهاست . و به تأويل ديگر هم اشارت فرموده در مصراع دوم - كه قبض و بسط باشد . ولى به معنى اعم از آن چه در لسان سالكانست تا خاطر ملكى و خاطر شيطانى را نيز بگيرد . كه در حديث است كه : إنَّ فىِ الْقَلْبِ لِمَّتَيْنِ : لِمَّةٌ مِنَ الْمَلَكِ وَعْدٌ بِالْخَيْرِ وَلِمَّةٌ مِنَ الشَّيْطانِ ايعادٌ بِالشَّرِ . [ 130 ] يعنى در دل دو نزول است : نزولى از ملك كه آن خاطر ملكى است و نيك است و نزولى از شيطان است و آن خاطر شيطانى و وساوس آنست و شر است . و مىشود كه خواطر و خود مظهرين لطف و قهر را كه ملك و شيطان است در لطف و قهر و جمال و جلال مندرج كنيم ، اندراج مظهر در ظاهر . بنان : سر انگشتان . ( ( 2780 ) ) جمله قصد و جنبشت زين اصبع است * فرق تو بر چار راه مجمع است ن 520 3 - ك 181 14 چار راه : لطف و قهر و بسط و قبض . و بهتر آنست كه خواطر اربعه باشد : ربّانى و ملكى و نفسانى و شيطانى . يا مبادى اربعه حيات و علم و قدرت و مشيّت . مجمع : مجمع الاضداد است و مجمع الاهواء و الرغبات ، و مجمع البحرين و جمع ميان جمع و فرق - به معنى فرق سر - از صنعت ايهام التضاد است . ( ( 2784 ) ) آن چه در خرگوش و پيل آويختيد * تا ازل را با حيل آميختيد ن 520 7 - ك 181 16 آويختيد : خطاب است و تقريع رأس منكران در باب تمسك و آويختن به حكايت رسالت خرگوش بر پيلان . ( ( 2787 ) ) تو چه دانى سرّ چيزى تا توكل * يا به زلفى يا به رخ آرى مثل ن 520 11 - ك 181 19 كل : كچل . تغيير و توهين است . يا كلّ ( به تشديد ) مثل كَلٌّ عَلى الْمَوْلى باشد . ( ( 2790 ) ) چون غلط شد چشم موسى در مثل * چون كند موشى فضولى مدّخل ن 520 14 - ك 181 20 [ 130 ] ترمذى ، كتاب التفسير ، باب 3 ، ج 5 ، ص 219 : انّ للشيطان لمّة بابن آدم و للملك لمّة . اما لمة الشيطان فايعاد بالشرّ و تكذيب بالحق و اما لمة الملك فايعاد بالخير و تصديق بالحق .

--> ( 1 ) عوالى اللآلي ، ج 4 ، ص 99 . .