او را چه غم : كه مَن رَآنى فَقَد رَأَى الله ( 1 ) . ( ( 2091 ) ) من چو ميزان خدايم در جهان * وانمايم هر سبك را از گران ن 298 10 - ك 111 10 من چو ميزان خدايم : كلمهء « چو » اينجا ادات تشبيه نيست ، بلكه تعليل است زيرا كه انسان كامل ميزان حقيقى خداست ، و آن ميزانى است كه وضعش مقابل رفع سماء است در سورهء رحمن ، و قرين است با كتاب سماوى در سورهء حديد ، چنان كه حق فرموده * ( لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ اَلْكِتابَ وَاَلْمِيزانَ 57 : 25 ( 2 ) . پس رسالت جهت توجه ايشان است به خلق . و ميزان ، به تأويل ، جهت توجه به حق و عقل كلى كه با ايشان است . ( ( 2092 ) ) گاو را داند خدا گوساله اى * خر خريدارى و در خور كاله اى ن 298 11 - ك 111 11 گوساله : يعنى انسان بىعقلى . خر خريدارى : مخفف خراخر كه صدايى است كه از گلوى مردم خفته و گلو فشرده بيرون مىآيد . و در خور كاله : اگر تعيير و تقريع گاو پرست باشد ، به كاف عربى انسب است ، كه مثل كالا متاع است ، يعنى الفاظ بىمعنى دارى و در خور خود متاعى و معبودى دارى . و اگر مذمت گاو معبودِ آن گاو پرست باشد ، به كاف عربى ، زمينى باشد كه مهيا كنند براى زراعت . و به گاف فارسى ، جوالِ معروف باشد . و مىشود خر خريدار صفت گاو پرست باشد و گاله ( به گاف فارسى ) ، و مراعاة النظير خواهد بود . يعنى چار پا دارى هستى . ( ( 2093 ) ) من نه گاوم تا كه گوسالم خرد * من نه خارم كه اشترى از من چرد ن 298 12 - ك 111 11 من نه گاوم : يعنى جنسيت ندارم با اينان . ( ( 2101 ) ) چون دو كس بر هم زند بىهيچ شك * در ميانشان هست قدر مشترك ن 298 21 - ك 111 17 قدر مشترك : آن جهت وحدتى كه ميان دو چيز يا بيشتر است ، كه آن وحدت حقيقيه دارد ، و آن چيزها اتحاد به سبب آن ، آن را قدر مشترك گويند ، چون جوهر در مجرد و مادى ، و آن و جسميت در فلك ، و عنصرى و كون عنصرى در امّهات و مواليد ، و اينها با نفس نباتيه در نباتات ، و اينها با نفس حيوانيه در حيوانات ، و اينها با نفس نطقيه در انسانها . و وجود در كلّ قدر مشترك است . ولى چون ممكنات به تعيّن گرفتارند ، پس سواى اين قدر مشتركها از تعيّنات قدر مشترك بايد كه به آن جهت مأنوس شوند . و آنان كه به خدا مأنوسند به همه محبّت دارند . و چون كليّت دارند و

--> ( 1 ) بخارى ، ج 4 ، ص 135 . . ( 2 ) قرآن كريم ، سورهء حديد ، آيهء 25 . .