توانست كار نيكويى را انجام داده و يا از عمل خلافى پرهيز كند ، زيرا حول و قوت از پروردگار متعال است و بس . و چگونه ممكن است كه اميدوار به فضل و رحمت و لطف پروردگار متعال نبوده و خود را بىنياز از صفت رجا بيند ، در صورتى كه او خود بهتر به ظاهر و باطن و قوت و قدرت و أعمال آشكارا و پنهانى خود آگاه است ، و صد در صد مىداند كه در مقام عمل به وظائف مقررهء عبوديت عاجز و ضعيف و ناتوان بوده ، و در عين حال از انجام مراتب سپاس و شكرگزارى نعمتهاى پروردگار متعال قاصر است ، زيرا نعمتهاى ظاهرى و باطنى خداوند عزيز و رحمتهاى عمومى و خصوصى او چنان بندگان خود را فرا گرفته است كه : هرگز از عهدهء شكرگزارى آنها نخواهد توانست برآيد . پس شخص مؤمن به اعتبار جلوهء محبت روى برنامهء رجا عبادت و انجام وظيفه مىدهد ، زيرا او از حقيقت اعمال و از باطن و حالات درونى خود آگاه است ، و قصور و عجز و حاجت و فقر و نياز كامل خود را با چشم بيدار و بيناى خود مشاهده مىكند ، و در اين مشاهده اشتباهى او را رخ ندهد . و به اعتبار جلوهء زهد و پرهيزكارى و توجه به سطوت و قهاريت خداوند متعال روى برنامه خوف عبادت خواهد كرد . اويس قرنى به رفيق خود هرم بن حيان كه هر دو از بزرگان اهل معرفت هستند ، گفت مردم روى برنامهء رجا عمل مىكنند ، ولى ما براساس خوف عمل مىبايد بكنيم ، و هرگز نشايد خود را اميدوار كنيم . و هر يك از خوف و رجا بر دو قسم منقسم مىشوند : ثابت ، عارضى . خوف ثابت : در دل انسان به اقتضاى معرفت و ايمان و تقوى پابرجا و محكم و ثابت شده ، و در هر قدم و عملى فعاليت دارد ، و چون شخص مؤمن به اين صفت متصف گشت : زمينهء رجا در دل او پيدا مىشود ، زيرا اميدوارى بىتحقق تقوى و حسن عمل و مراقبت در سلوك و احتياط در سير نادرست است .