الملا فتح الله الكاشاني
5
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي )
از نزد خدا ، يا به دافِعٌ يعنى نيست او را دفع كننده از جانب خدا چه مراد اللَّه محقق الوقوعست و به هيچ چيز مدفوع نگردد * ( ذِي الْمَعارِجِ ) * آن خدايى كه خداوند درجهاى بلند است يعنى غرفهاى ارجمند در بهشت كه براى انبياء و اولياى خود مهيا كرده ، يا خداوند مصاعدى كه از براى صعود كلمات طيبات مقرر فرموده يا مدارجى كه اهل ايمان در آن ترقى كنند در سلوك خود يا مراتب رفيعهء فرشتگان يا طبقات آسمان كه ملائكه در آن عروج ميكنند ( 1 ) كما قال : ( 4 ) - * ( تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ ) * بالا ميروند فرشتگان * ( وَالرُّوحُ ) * و جبرئيل . و افراد آن بذكر به جهت تميز او است از ملائكه بمزيد فضل و مكانت ، و گويند كه روح جماعتى از مخلوقند كه اعظم از ملائكهاند و حفظه ايشان هم چنان كه ملائكه حفظه آدمياناند و بر هر تقدير ملائكه و روح عروج ميكنند و صعود مينمايند * ( إِلَيْه ) * سوى عرش خدا كه مهبط اوامر الهى است * ( فِي يَوْمٍ ) * در روزى كه * ( كانَ مِقْدارُه ) * هست اندازهء آن * ( خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ) * پنجاه هزار سال از سالهاى دنيا ، و بيضاوى آورده كه * ( تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ ) * الخ استينافست از براى بيان ارتفاع معارج و بعد آن در علو و ارتفاع بر سبيل تمثيل و تخييل يعنى آن معارج بر وجهى است كه اگر تقدير قطع آن توان كرد هر آينه در زمانى خواهد بود كه مقدر باشد به پنجاه هزار سال ، و نزد بعضى معنى آنست كه اگر يكى از ابن آدم سير كند از اسفل زمين تا به آن معارج كه ملائكه در يك روز ميروند او به مقدار پنجاه هزار سال تواند رفت ، و نزد بعضى ديگر مراد بيوم روز قيامتست يعنى ملائكه و روح
--> ( 1 ) قال الراغب فى المفردات العروج ذهاب فى صعود و المعارج المصاعد انتهى و معنى ذى المعارج بپارسى ، خداوند درجه هاى بلند است و مراد مواضع صعود و بالا رفتن است و اختلافست كه عروج كنندگان كيانند و نيكوترين اقوال آنست كه مراد فرشتگانند و مؤيد اين قولست آيه بعد كه * ( تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ ) * الاية و آن دو قول ديگر كه مرحوم مؤلف نقل نموده ضعيف است و بنا بر آن دو قول مناسبتى بين اين آيه و آيه بعد به نظر نميرسد و ضعيفتر از اين دو قول گفتار بعض معاصرين است كه معارج را حمل بر مراتب غير متناهيه وجود دانسته و آيه مباركه را بطور نامناسبى تأويل نموده است و اما راجع باختلاف ظاهرى آيات قرآن در تعيين مقدار روز قيامت انشاء اللَّه تعالى در محل ديگرى اشاره خواهيم كرد .