كه در هم چيده و بهم رسته است مراد تراكم شكوفه است يا كثرت ميوهء و افراد نخل بذكر به جهت فرط ارتفاع و كثرت شدت منافع آنست و اين همه را برويانيديم * ( رِزْقاً لِلْعِبادِ ) * بجهة روزى مر بندگان را و ميتواند بود كه نصب آن بر مصدرية باشد بنا بر آنكه انباط در معنى رزقست يا فعل آن محذوف باشد يعنى روزى داديم روزى دادنى * ( وَأَحْيَيْنا بِه ) * و زنده گردانيديم بدان آب * ( بَلْدَةً مَيْتاً ) * زمين مرده را يعنى زمين خشك بىنبات پس هم چنان كه زمين را زنده گردانيديم به آب * ( كَذلِكَ الْخُرُوجُ ) * همچنانست بيرون آمدن شما از قبر يعنى زنده گشتن شما و بعرصهء محشر حاضر شدن چه هر كه امعان نظر كند و نيك تامل نمايد در احياى دانه كه مانند مرده ايست كه در خاك مدفون است عالم خواهد شد بر اينكه شخصى كه بر اخراج آن قادر باشد قادر خواهد بود بر اخراج موتى از قبر پس بجهة تسلى خاطر عاطر سيد انبيا صلَّى اللَّه عليه و آله كه از تكذيب قوم خود ملول بود از حال مكذبان امم ماضيه خبر ميدهد كه * ( كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ ) * تكذيب كردند پيش از اهل مكه * ( قَوْمُ نُوحٍ ) * گروه نوح كه بنى شيث و بنى قابيل بودند مر حضرت نوح را سلام اللَّه عليه * ( وَأَصْحابُ الرَّسِّ ) * و ياران چاه پر كرده از سنگ پيغمبر خود را از عكرمه منقولست كه ايشان جماعتى بودند كه پيغمبر خود را كه حنظله ابن صفوان بود شهيد كردند و در چاه انداختند و آن را از سنگ پر كردند و از ضحاك روايت است كه رس نام چاهيست كه كفار صاحب ياسين را كه پيغمبر ايشان بود در آنجا بقتل رسانيدند و نزد بعضى ديگر اصحاب الرس جماعتى بودند كه بر سر چاههاى يمامه منزل كرده بودند و گويند كه ايشان اصحاب اخدودند و تفصيل حكايت ايشان در سورة البروج سمت ذكر خواهد يافت و پيش بعضى مراد اصحاب بئر معطله‌اند كه بجهة تكذيب مستاصل شدند و آن چاه بواسطهء فقد عامر معطل شد و در اكثر تفاسير مذكور است كه آن چاه در پايان كوهى بود در حوالى حضرموت و از ابو جعفر و ابو عبد اللَّه عليه السلم نقل كرده‌اند كه ابتداء سحق نسا از اصحاب رس شد حاصل كه ايشان تكذيب نمودند پيغمبر خود را * ( وَثَمُودُ ) * و قوم ثمود تكذيب كردند صالح پيغمبر را * ( وَعادٌ ) * و گروه عاد هود را * ( وَفِرْعَوْنُ ) * و فرعون مر موسى و هارون را مراد فرعون است و قوم او تا معطوف و معطوف عليه در معنى جمعيت ملايم يكديگر باشند * ( وَإِخْوانُ لُوطٍ ) * و برادران لوط را ذكر قوم لوط بعنوان اخوان بجهة آنست كه ايشان اظهار آن حضرت بودند و از انساب او * ( وَأَصْحابُ الأَيْكَةِ ) * و ياران ايكه شعيب را و ايكه بمعنى بيشه و جنگل است * ( وَقَوْمُ تُبَّعٍ ) * و گروه تبع مر تبع