شود بر وجهى كه گويا ميخهاى آهنين در او كوفته‌اند و بروايت ديگر مانند سرون گاو يك مهره شوند * ( فَلا يَسْتَطِيعُونَ ) * پس نتوانند كه سجده كنند * ( خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ ) * در حالتى كه فرو افتاده بود چشمهاى ايشان يعنى به جهت شدت هول و ترس نتوانند كه چشم بگشايند و سر بالا كنند * ( تَرْهَقُهُمْ ) * برسد و فرو گيرد ايشان را * ( ذِلَّةٌ ) * خوارى و نگونسارى به جهت ندامت و حسرت پس بيان علت ذلت مىكند بقوله * ( وَقَدْ كانُوا ) * و بدرستى كه بودند در دنيا * ( يُدْعَوْنَ ) * كه خوانده ميشدند يعنى مامور ميگشتند * ( إِلَى السُّجُودِ ) * به سجده كردن خداى * ( وَهُمْ سالِمُونَ ) * در حالتى كه درست بودند و قادر بر ان يعنى با وجود صحت بدن ترك آن مينمودند لا جرم در اينروز جز حسرت و ندامت بهره نداشته باشند سعيد بن جبير گفته كه مراد از داعى مؤذنست يعنى استماع حى على الفلاح ميكردند و اجابت آن نمينمودند و از كعب الاحبار روايت است كه ما نزلت هذه الاية الا فى الذين يختلفون عن الجماعات نازل نشد اين آيه مگر در كسانى كه متخلف شده‌اند از جماعت و متوجه آن نشده‌اند و در روايت است كه ربيع بن خثيم را علت افلاج عارض شد دو كس دست او را ميگرفتند و او پاى بر زمين ميكشيد و به جماعت حاضر ميشد او را گفتند اگر در خانه بنشينى ترا اثمى نخواهد بود گفت من سمع حى على الفلاح فليجب هر كه حى على الفلاح را بشنود بايد كه اجابت آن كند اگر چه سرون خود را بر زمين بايد كشيد در رفتن از ابو جعفر صلوات اللَّه عليه روايتست كه در بيان اين آيه فرمود كه مردمان درمانده شوند در آن روز و هيبت عظيم برايشان حادث شود و ديدهاى ايشان باز ماند و دلهاى ايشان بگلوى ايشان رسد و اين به جهت آن باشد كه ايشان در دنيا استطاعت آن داشتند كه به او امر الهى قيام نمايند و از نواهى آن محترز شوند ايشان مرتكب آن نشده حدود الهى را كان لم تكن انگاشتند مجاهد و قتاده گفته‌اند كه مؤذنان در روز قيامت اذان بگويند مردمان به سجده افتند و پشتهاى منافقان و مرائيان خشك شود و نتوانند از براى سجود منحنى شوند و سجود مؤمنان موجب ندامت و حسرت ايشان شود و چون مشركان مكه به جهت فرط عناد تكذيب اين اخبار مينمودند و خاطر حضرت رسالت ( ص ) از آن مقوله بسيار اندوهناك ميشد حق سبحانه بجهة تسليه آن حضرت تهديد اهل تكذيب فرمود كه اى محمد ( ص ) * ( فَذَرْنِي ) * پس بگذار مرا * ( وَمَنْ يُكَذِّبُ ) * و آنكه تكذيب مىكند * ( بِهذَا الْحَدِيثِ ) * به اين سخن كه قرآنست يا بعث و نشور يعنى مرا به او گذار و خواطر به او جمعدار و غبار ملال بر دل مبارك راه مده كه او را بجزا و سزاى خود خواهيم رسانيد