در تسويهء مذكوره * ( سَلْهُمْ ) * بپرس اى محمد مشركان را * ( أَيُّهُمْ بِذلِكَ ) * كه كدام از شما به اين حكم * ( زَعِيمٌ ) * متكفل و ضامن است كه در آخرت از عهدهء اين حكم بيرون آيد يعنى قيام نمائيد به آن و به احتجاج صحت آن مانند شخصى كه متكلم باشد از جانب جماعتى و متكفل امور ايشان * ( أَمْ لَهُمْ ) * يا مر ايشانراست * ( شُرَكاءُ ) * مردمانى كه انباز ايشان باشند در اين قول يعنى موافق ايشان بر اين مدعى يا مر ايشانراست بتانى كه شريك من مىسازند در موافقت اينقول و در اقامت شهادت بر صدق دعوى ايشان يا ضامن اين حكم * ( فَلْيَأْتُوا ) * پس بايد كه بيارند * ( بِشُرَكائِهِمْ ) * شريكان خود را تا با ايشان موافقت نمايند تا تصديق ايشان كنند * ( إِنْ كانُوا صادِقِينَ ) * اگر هستند راستگويان در آنكه جنات نعيم به ايشان خواهد رسيد يعنى هيچكس نيست كه در اين دعوى مساعده و موافقت ايشان كند هم چنان كه كتابى ندارند كه به آن ناطق باشد و عهدى نزد خدا كه به آن مستوثق باشند و زعيمى كه متكفل اين امر شود حاصل كه حق سبحانه در اين آيات بينه تنبيه ايشان فرموده بر نفى جميع آنچه به آن تمسك توانند جست در اين دعوى از دليل عقلى و نقلى تا برايشان ظاهر شود كه اين دعوى محض تقليد است كه از توهم و تخيل نفسانى و تسويل شيطانى ناشى گشته و قوله * ( يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ ) * متعلق است به فليأتوا يعنى بايد كه بيارند شركاء خود را و حاضر سازند در روزى كه برداشته شود جامه از ساق يا متعلق به اذكر مقدر يعنى ياد كنيد روزى را كه ظاهر كرده شود در آن ساق پاى و اين كنايت است از كشف حقايق امور و خفاياى صدور يعنى روزى كه كشف كرده شود در او اصل همهء كارها و نمايان گردد حقيقت آن بحيثتى كه همه بر اسرار يكديگر واقف شوند و احوال همديگر را كما هو حق بدانند و بنا بر اين ساق مستعار است از ساق شجر يا از ساق انسان و تنكير آن براى تهويل و تعظيم است مانند قوله تعالى يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ و در كشاف آورده كه كشف ساق مثلى است از براى بيان شدت امر و صعوبت خطب آن روز و اصل آن در روع و هزيمت مستعمل است كما يقال شمرت المخدرات عن سومهن فى الهرب پس معنى به اين راجع است كه روزى كه بسيار سخت و دشوار گردد كارها و اشتداد و هول و صعوبت و فظاعت آن بمرتبهء باشد كه فوق آن متصور نباشد و اين آن وقت باشد كه ايام دنيا منقرض شود و در تكليف مسدود گردد و قيامت حادث شود و ثواب و عقاب را معاينه ببينند از ابن عباس منقولست كه اين سختترين ساعتى