شويد * ( وَالأَبْصارَ ) * و ديده ها را تا دلايل قدرت و بدايع فطرت مشاهده كنيد * ( وَالأَفْئِدَةَ ) * و دلها را تا در معانى كلمات الهى و دقايق مصنوعات پادشاهى تفكر و تامل نمائيد و از آن عبرت گيريد و با اينهمه اعطاف و الطاف إله بر اهتدا * ( قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ ) * اندك شكر مىگوييد مر اين نعمتها را و بدانكه ميتواند بود كه قليلا صفت مصدر محذوف باشد و تقدير اينكه شكرا قليلا ما تشكرون يا منصوب باشد بظرفيت بر حذف موصوف يعنى حينا قليلا و محتملست كه ماء مصدرية باشد و جمله مرفوع المحل بابتدائيه و خبر محذوف و معنى اينكه حينا قليلا شكركم و بر هر دو تقدير ما زائده است و حاصل مراد بقلت شكر نفى شكر است زيرا كه شكر عبارتست از استعمال سمع و بصر و افئده در آنچه براى آن مخلوق شده‌اند پس اگر بر اين نهج نباشند شكر محقق نشود فحينئذ فائده بر قلت شكر مترتب نشود و در حكم منفى باشد و گويند ما در اينمقام بمعنى نفى است و تقدير اينكه ما تشكرون قليلا و لا كثيرا يعنى اندكى شكر نميكنيد چه جاى بسيار * ( قُلْ ) * بگو اى محمد ( ص ) * ( هُوَ ) * آنكه ناصر و رازق شما است * ( الَّذِي ذَرَأَكُمْ ) * آن كسى كه بيافريد و پراكنده كرد شما را * ( فِي الأَرْضِ ) * در زمين و هر يكى را در آن منزلى و كارى تعيين فرمود تا تعبد كنيد و اطاعت وى نمائيد * ( وَإِلَيْه تُحْشَرُونَ ) * و بسوى او نه به غير او باز گرديده خواهيد شد و جزاى گفتار و كردار خود خواهيد يافت * ( وَيَقُولُونَ ) * و ميگويند مشركان پيغمبر و ياران او را از روى استبطاء عذاب و استهزاء به آن * ( مَتى هذَا الْوَعْدُ ) * كى باشد اينوعدهء خسف و ارسال حاصب يا وعدهء حشر و يافتن جزا در قيامت * ( إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ) * اگر هستيد شما راستگويان در اين وعده * ( قُلْ ) * اى محمد ( ص ) در جواب ايشان كه * ( إِنَّمَا الْعِلْمُ ) * جز اين نيست كه دانستن وقت عذاب در دنيا يا علم به زمان قيامت و بروز جزا * ( عِنْدَ اللَّه ) * نزد خداست و غير او بر آن مطلع نيست * ( وَإِنَّما ) * و جز اين نيست كه من * ( أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ ) * بيمكننده‌ام آشكارا يعنى در علانيه شما را از آمدن عذاب دنيا و عقبى بيم ميكنم اما بر آمدن زمان دانا نيستم و در انذار علم بوقوع محذر منه بلكه ظن كافيست آنكه حق سبحانه ذكر حال ايشان مىكند در نزد نزول عذاب و معاينه آن بقوله * ( فَلَمَّا رَأَوْه ) * پس آن هنگام كه بينند آن وعده را يعنى موعود را كه عذاب دنيا است از قتل روز بدر و غير آن يا انواع عذاب