ايشان بقوله * ( زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا ) * زعم بمعنى ادعاى علم است و لهذا متعدى به دو مفعول مىباشد و در اين مقام ان مخففه با آنچه در خير او است قايم مقام مفعولين است و اصل كلام چنين بوده كه انهم لمن يبعثوا يعنى دعوى علم ميكنند آنان كه كافر شدند از آنكه هرگز برانگيخته نخواهند شد * ( قُلْ ) * بگو اى محمد ( ص ) در رد قول ايشان * ( بَلى ) * آرى برانگيخته خواهيد شد * ( وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ) * سوگند بپروردگار - من كه هر آينه مبعوث گرديد در روز قيامت * ( ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ ) * پس خبر داده شويد * ( بِما عَمِلْتُمْ ) * به آنچه كرده‌ايد در دنيا مراد از اخبار محاسبه و مجازاتست يعنى البته حساب شما كنند و شما را بجزا و سزا رسانند * ( وَذلِكَ ) * و اين برانگيختن و جزا دادن * ( عَلَى اللَّه يَسِيرٌ ) * بر خداى سهل و آسانست به جهت قبول ماده و حصول قدرت تامه ذكر قسم در رد قول ايشان و تأكيد ان بلام و نون در هر دو فعل و ايراد جمليه اسميه بعد از آن به جهت شدت مبالغه است در تكذيب ايشان ببعث و نشور و بعد از آن ميفرمايد كه چون مال حال شما چنين خواهد بود * ( فَآمِنُوا بِاللَّه ) * پس ايمان آريد به خدا * ( وَرَسُولِه ) * و بفرستادهء او كه محمد ( ص ) است * ( وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا ) * و به آن روشنى كه فرستاديم به محمد ( ص ) مراد قرآن است و تسميهء آن بنور به جهت آنست كه بنفسه ظاهر است در اعجاز و مظهر حقايق احكام حلال و حرامست يا از آن حيثيت كه متضمن ادله و حجج هاديه است مانند نور كه سبب اهتداى طريقست * ( وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ ) * و خداى به آنچه شما ميكنيد از اقرار و انكار * ( خَبِيرٌ ) * داناست پس شما را بر آن سزا و جزا خواهد داد و قوله * ( يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ ) * متعلقست بقوله لتنبئون يا بخبير و اين متضمن وعيد است چه معنى كلام اينست كه جزا داده شويد در روزى كه خدا جمع كند شما را يا خدا به عمل شما دانا است در روزى كه شما را فراهم آورد و ميتواند بود كه فعل او محذوف باشد و تقدير اينكه ( اذكروا يوم يجمعكم ) يعنى ياد كنيد روزى را كه خداى شما را مجتمع سازد * ( لِيَوْمِ الْجَمْعِ ) * براى روز جمع يعنى آنچه در او جمعست از حساب و جز او غير آن پس تسميهء آن روز بيوم الجمع باعتبار آنست كه جامع بعث و جزا و حسابست و گويند به جهت آنكه در آن روز خلق اولين و آخرين جمع شوند يا از حيثية اجتماع انبيا با امم خود يا ظالم با مظلوم يا اهل هدايت با اهل ضلالت و اهل نار با اهل جنت و اشهر آنست كه يوم الجمع به آن اعتبار است كه در آن روز ملايكه و جن و انس با هم مجتمع شوند * ( ذلِكَ ) * آن روز جمع