* ( وَالرَّسُولُ ) * و حال آنكه پيغمبرى كه فرستاده او است * ( يَدْعُوكُمْ ) * ميخواند شما را بحجت و برهان * ( لِتُؤْمِنُوا ) * تا ايمان آريد * ( بِرَبِّكُمْ ) * بآفريدگار خويش ذى حال در اين جملهء حاليه معنى فعل است در ما لكم كه آن ما تصنعون است مانند ما لك قائما كه بمعنى ما تصنع قائما است يعنى چه خواهيد كرد و چه معذرت خواهيد آورد در ترك ايمان در حالتى كه پيغمبر ما صلَّى اللَّه عليه و آله شما را به آن دعوة مىكند و بر آن تنبيه مىكند و كتاب ما را كه ناطق است به براهين و حجج بر شما مىخواند * ( وَقَدْ أَخَذَ ) * و بتحقيق كه فرا گرفته است خداى از شما * ( مِيثاقَكُمْ ) * پيمان شما را قبل از اين دعوت كه آن نصب ادله است و تمكين شما در تفكر و ازاحت علل و چون شما را بعد از ادلهء عقول و بينه رسول عذرى و علتى نيست پس چيست شما را نگرويدن و تصديق ننمودن به خدا و رسول و بعضى گفته كه مراد بميثاق روز الست است يعنى خداى فرا گرفته است از شما ميثاق را در روز الست بر اقرار بربوبيت و نفى شرك اين نيز جملهء حاليه است از مفعول يدعوكم يعنى پيغمبر دعوت مىكند شما را بايمان در حالتى كه خداى اخذ ميثاق نموده از شما * ( إِنْ كُنْتُمْ ) * اگر هستيد * ( مُؤْمِنِينَ ) * تصديق نمايندگان و به حق باور دارندگان پس الحال كه ظاهر است اعلام حق و اوضح است براهين آن چرا ايمان نميآريد يعنى با اين همه ادله عقليه و تنبيهات نبويه و ازاحت علت و ارتفاع شبهه چرا تصديق به خدا و رسول نميكنيد و نيز به جهت تبيين آيات داله بر وجوب ايمان ميفرمايد كه * ( هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ ) * او است آن خداوندى كه فرو ميفرستد * ( عَلى عَبْدِه ) * بر بندهء خود كه محمد است صلَّى اللَّه عليه و آله * ( آياتٍ بَيِّناتٍ ) * آيتهاى روشن يعنى قرآن يا معجزات هويدا * ( لِيُخْرِجَكُمْ ) * تا بيرون آرد شما را خداى به قرآن و ادله يا پيغمبر بدعوت * ( مِنَ الظُّلُماتِ ) * از تاريكيهاى كفر * ( إِلَى النُّورِ ) * بروشنى ايمان يا از ظلمات جهل بنور علم يا از ضلالت بهدايت و از مخالفت بموافقت و در فتوحات مكيه آورده كه از ظلمات حجاب بنور تجلى * ( وَإِنَّ اللَّه ) * و بدرستى كه خداى * ( بِكُمْ ) * بشما * ( لَرَؤُفٌ ) * هر آينه مهربانست * ( رَحِيمٌ ) * بخشاينده كه رسول را بدعوت امر ميفرمايد و اقتصار نميكند بر نصب حجج عقليه براى شما جمع ميان رافت و رحمت با وجود اتحاد آن به جهت تاكيد است و گويند رافت نعمتى است بر مضرور و رحمت نعمتى است بر محتاج آيه دالست بر بطلان مذهب مجبره جهت بيان علت ارسال رسل و انزال قرآن آن گه ختم كلام بر انفاق كرده ميفرمايد كه * ( وَما لَكُمْ ) * و چيست شما را و چه عذر داريد * ( أَلَّا