بچشيد * ( مَسَّ سَقَرَ ) * سودن دوزخ يعنى حرارت آتش و الم آن را تسميهء الم آتش به مس از قبيل تسميهء مسبب است باسم سبب چه مس آتش سبب تالم است به آن و سقر علم طبقه ايست از طبقات دوزخ و لهذا غير منصرف است بتانيث و علميت و آن در اصل لغت بمعنى حرارت آفتاب است و شدت لمعات و اشراقات وى آن گه بيان عدل خود ميفرمايد كه * ( إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناه ) * بدرستى كه ما هر چيزى را آفريده‌ايم در دنيا و آخرت * ( بِقَدَرٍ ) * باندازهء خود يعنى به مقدار مرتبهء كه لايق باشد به او بحسب مقتضى حكمت و وفق مصلحت بدون نقص و مزيت در آن مرتبه تا موجب خلاف حكمت نشود پس خلق عذاب و تقدير آن براى مشركان و اهل عصيان نيز بر قدر استحقاق ايشان خواهد بود تا از دايرهء حكمت خارج نشود يا هر چيزى را خلق كرديم بر طريقى كه مكتوب و مقدر بود در لوح محفوظ و حكم ازلى به آن تعلق گرفته بدون زياده و كم و گويند كه قدر بمعنى اجل است يعنى هر چيزى را آفريده‌ايم باجل معين مقرر كه تقديم و تاخير نيابد و از ابن عباس مرويست كه جعلنا لكل شيء شكلا يوافقه و يصلح له يعنى براى هر جنسى صورتى و هيئتى كه موافق و لايق او است بيافريديم چون خلق نسا براى رجال و ثياب نسا براى نسا و غير ذلك و حسن بر اينوجه تفسير نموده كه هر چيزى را آفريده‌ايم بر قدر معلوم چون لسان از براى تكلم و يد از براى بطش و رجل براى مشى و عين براى بصر و اذن براى استماع و معده براى طعام و غير آن كه اگر از اين زياده و كم باشد غرضى كه به آن متعلق است تمام نشود و در اين آيه مجبره را به حال تمسك نيست زيرا كه نزاعى در اين نيست كه همهء افعال او سبحانه به قدر و اندازه است خلاف در افعال ماست كه آنچه نه در فرمان او است نه به قدر او است و ايشان ميگويند كه خير و شر و كفر و ايمان به قدر است و مراد از آيه معنى اولست نه ثانى * ( وَما أَمْرُنا ) * و نيست فرموده ما هر چيزى را كه اراده تكوين آن كنيم * ( إِلَّا واحِدَةٌ ) * مگر كلمه واحده كه آن لفظ كن است كقوله تعالى إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ يا نيست امر به چيزى مگر فعل واحده بدون لبث در آن بتفكر و معالجه * ( كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ ) * چون نگريستن به چشم در سرعت و سهولت و از ابن عباس مرويست كه مراد امر او سبحانه است بوقوع قيامت در اسرع زمان هم چنان كه در جاى ديگر فرموده كه وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ يعنى اگر خواهيم قيامت را بيك چشمزدن بياوريم بلكه كمتر از آن * ( وَلَقَدْ أَهْلَكْنا ) * و بدرستى كه هلاك كرديم در قرون ماضيه * ( أَشْياعَكُمْ ) * اشباه و امثال شما را يعنى جماعتى كه در كفر و عناد مثل شما بودند چنانچه در اين سوره شنيديد * ( فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ ) *