يعنى روزى كه بيايد از جانب خدا و هيچ كس نتواند كه آن را باز گرداند كقوله لا يستطيعون ردها و ميتواند بود كه متعلق به مرد باشد چه آن مصدر است يعنى حقتعالى آن را باز نگرداند به جهت تعلق ارادهء قديمه بمجيئى آن * ( يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ ) * در آن روز جدا شوند مردمان و از هم متفرق گردند بر سر دو راه فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ گروهى بجنت توجه نمايند و گروهى بدوزخ كما قال * ( مَنْ كَفَرَ ) * هر كه كافر شد * ( فَعَلَيْه كُفْرُه ) * پس بر او است جزاى كفر او كه خلود است در آتش دوزخ * ( وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً ) * و هر كه كرد كارى ستوده * ( فَلأَنْفُسِهِمْ ) * پس براى نفسهاى خود * ( يَمْهَدُونَ ) * مىگستراند يعنى بجهة عمل صالح مواضع خود را در بهشت تسويه مينمايند و تمهيد فراش خود ميكنند تا بر وجه استراحت بران مضطجع شوند بدون آنچه منقص راقد باشد از اختلاف مكان در نتو و انخفاض و خشونت و ميتواند بود كه مراد اين باشد كه ايشان بر نفسهاى خود شفقت ميورزند و مهربانى كنند ماخوذ از قول عرب كه ( ام فرشت فانامت ) يعنى مادرى كه از سر شفقت فراش بگستراند و بخواباند فرزند را بر آن و در مجمع گفته كه يمهدون اى يوطئون لانفسهم منازلهم يقال مهدت لنفسى خير اى هباته و وخاته و معنى اين است كه ثواب اين بايشان خواهد رسيد و احوال حسنهء ايشان ممتهد خواهد شد نزد خدا و اين بر سبيل توسعست يق من اصلح عمله فكانه فرش لنفسه فى القبر و القيمة و سوى مضجعه و مثويه و منصور ابن حازم از ابى عبد اللَّه ( ع ) نقل كرده كه ان العمل الصالح ليسبق صاحبه الى الجنة فيمهد له كما يمهد لاحدكم خادمه فراشه يعنى بدرستى كه كردار شايسته سبقت مىنمايد بر صاحب خود ببهشت پس براى او تمهيد مواضع او مىكند هم چنان كه يكى از شما كه خادم او تمهيد فراش او كنيد تقديم ظرف در موضعين به جهت دلالت است بر اختصاص يعنى ضرر كفر راجع نشود مگر بر كافر و اصلا از او متعدى به غير نشود و منفعت ايمان و عمل صالح راجع بمؤمن شود و از او به غير در نگذرد و قوله * ( لِيَجْزِيَ ) * علت يمهدونست يا يصدعون يعنى مىگسترانند اهل ايمان براى خود فراش استراحت را در بهشت به جهت كسب عمل صالح و يا متفرق شوند مردمان از يكديگر تا جزاى دهد خداى * ( الَّذِينَ آمَنُوا ) * آنان را كه گرويده‌اند * ( وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * و كرده‌اند كارهاى شايسته * ( مِنْ فَضْلِه ) * از محض فضل خود يعنى پاداش دهد ايشان را به آنچه تفضل نمايد بر ايشان بعد از توفيهء واجب كه ثواب ايمان و اعمال صالح است و اين شبيه است بكنايه زيرا كه فضل تابع ثواب است پس آن نميباشد مگر بعد از حصول آن چيزى كه فضل تابع