باشد بر حاليه يا كلام مستانف باشد از براى بيان سبب عنا و مذلت وجوه و مقوى تفسير اولست قوله * ( وَمَنْ يَعْمَلْ ) * و هر كه بكند * ( مِنَ الصَّالِحاتِ ) * بعضى از كارهاى شايسته و ستوده * ( وَهُوَ مُؤْمِنٌ ) * و حال آنكه او گرونده باشد بوحدانيت خدا و نبوت جميع انبيا چه در صحت طاعات و قبول خيرات ايمان شرطست * ( فَلا يَخافُ ) * پس نترسد در آن روز * ( ظُلْماً ) * از ستم و بيداد كه آن منبع ثواب او باشد بر ايمان و عمل صالح * ( وَلا هَضْماً ) * و نه از كسر و شكست كه آن نقصان آن ثواب باشد بر آن بلكه آن را ثواب بر وجهى كه موافق اعمال او باشد و فراخور افعال او به او رسانند بدون كسر و نقص يا آنكه چون ظلم و هضم كه افراط و تفريطست در راه خدا از او صادر نشده باشد پس از جزاى آن خائف نباشد و بنا بر اينمعنى در كلام مضاف محذوفست اى جزاء ظلم و هضم و از ابن عباس مرويست كه از اين نترسد كه از حسنات او چيزى كم كنند و بر سيئاتش افزايند ضحاك گفته كه نترسد از آنكه مؤاخذه كنند او را بعملى كه نكرده باشد و باطل سازند حسنهء او را و بر آن ثواب ندهند آيه دالست بر بطلان تحابط و قوله * ( وَكَذلِكَ ) * عطفست بر كذلك نقص يعنى مثل انزال اين آيات كه متضمن وعيد است * ( أَنْزَلْناه ) * فرو فرستاديم كتاب را * ( قُرْآناً عَرَبِيًّا ) * در حالتى كه قرآنيست بلغت تازى يعنى همهء آن را بر اين و تيره انزال فرموديم * ( وَصَرَّفْنا فِيه ) * حالست از ضمير * ( أَنْزَلْناه ) * يعنى انزال آن نموديم در حالتى كه كه مكرر گردانيديم در او * ( مِنَ الْوَعِيدِ ) * از آيات وعيد بر وجوه مختلفه و الفاظ متنوعه چون ذكر طوفان و رجعت و صيحه و خسف و مسخ * ( لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ) * شايد كه بپرهيزند مشركان و عاصيان بترسند از آنكه بديشان نازل شود بجهة آن از كفر و مجتنب شده تقوى را ملكه خود سازند * ( أَوْ يُحْدِثُ ) * يا احداث نمايد يعنى مجدد گرداند قرآن * ( لَعَلَّهُمْ ) * براى ايشان * ( ذِكْراً ) * پندى و نصيحتى و عبرتى چون استماع آن كنند و به جهت اينست كه اسناد تقوى بايشان كرده و اسناد احداث به قرآن چه ذكر آن عظم و اعتبار است حادث مىشود نزد تلاوت و استماع آن كقوله وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُه زادَتْهُمْ إِيماناً و گويند ذكر بمعنى شرفست يعنى تا قرآن محدث شرف و بزرگوارى ايشان شود بسبب ايمان آوردن به آن يا احداث نمايد براى ايشان ذكر خدا و كيفيت اذكار و آداب تسبيحات بر طريقى مجدد نه بر طريق قدماى سلف باشد يا مجدد گرداند احكام شرايع را براى ايشان و نسخ اديان سابقه نمايد زبدهء كلام آنست كه ما انزال قرآن كرديم بر نحوى كه متضمن آيات وعيد است بطريق تكرير تا بندگان خدا جهت آن تقوى را ملكه خود سازند و آن را شعار و دثار خود