نوح و وعظ و تذكير او تا كه معلوم شود كه كدام تابع او مىشود و كدام پيروى او نميكند ان مخففه از مثقله است و اسم او ضمير شان مقدر و ادخال لام در خبر فارقست ميان مخففه و نافيه * ( ثُمَّ أَنْشَأْنا ) * پس بيافريديم * ( مِنْ بَعْدِهِمْ ) * از پس قوم نوح * ( قَرْناً آخَرِينَ ) * گروهى ديگر يعنى قوم عاد و نزد جبائى مراد ثمودند و ابن عباس بر قول اولست و مصداق اينست اينكه حق تعالى حكايت از قول هود كرده در كريمهء وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ و مجيء قصهء نوح در سوره اعراف و سورهء هود و شعرا نيز مؤيد اينست * ( فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ ) * پس فرستاديم در ميان ايشان * ( رَسُولًا مِنْهُمْ ) * پيغمبرى از نوع ايشان كه هود بود يا صالح بدانكه قرن را موضع ارسال گردانيدن و ذكر صله ارسال نكردن كه ان الى است تا مانند وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً باشد به جهت دلالتست بر آنكه هود ( ع ) بايشان نيامده بود از مكانى كه غير مكان ايشان باشد بلكه در ميان ايشان وحى به او نازل شد و مكان ايشان موضع ارسال او بود و مثل ذلك قوله تعالى كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ حاصل كه تعديهء ارسال به الى است نه به فى و لكن ذكر فى بعد از آن به جهت اشعار است بر موضع ارسال و بعث نيز مثل ارسال است در اين حكم كقوله تعالى وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً و قوله * ( أَنِ اعْبُدُوا اللَّه ) * تفسير ارسلنا است يعنى گفتيم مر آن قوم را به زبان رسول ايشان كه بپرستيد خداى را * ( ما لَكُمْ ) * نيست مر شما را * ( مِنْ إِله غَيْرُه ) * هيچ خدايى كه استحقاق پرستش داشته باشد مگر وى * ( أَ فَلا تَتَّقُونَ ) * آيا پرهيز نميكنيد و نميترسيد از عذاب او كه غير او را مىپرستيد يعنى از عقوبت او بپرهيزيد و بعبادت غير او اشتغال مكنيد * ( وَقالَ الْمَلأُ ) * و گفت گروه اشراف و اعاظم * ( مِنْ قَوْمِه ) * از قوم رسول ذكر واو در اينجا و ذكر فا در قصهء نوح جهت آنست كه كلام ايشان متصل بكلام رسول ايشان نبود بخلاف قوم نوح و ترك ذكر واو در سورهء اعراف حيث قال قالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِه إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ و در سورهء هود كه قالُوا يا هُودُ ما جِئْتَنا بِبَيِّنَةٍ به جهت ارادة استينافست بر تقدير سؤال كانه قيل فاذا قال قوم هود فقيل له فَقالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِه الا به قالوا يا هود الايه و اينجا كه ذكر واو كرده به جهت عطف قول ايشانست بر قول هود و حقيقت معنى آنست كه قول حق هود با قول باطل قوم او مجتمع شد در حصول يعنى هود بكلام حق بايشان سخن گفت و گفتند بزرگان قوم او * ( الَّذِينَ كَفَرُوا ) * و آنان كه نگرويدند * ( وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الآخِرَةِ ) * و دروغ شمردند ملاقات نمودن بقيامت و رسيدن به آن يعنى ببعث و حشر و ثواب و عقاب ايمان نياوردند * ( وَأَتْرَفْناهُمْ ) * و نعمت بسيار داده بوديم ايشان را * ( فِي الْحَياةِ