* ( الْمُحْسِنِينَ ) * ضايع نميگرداند اجر نيك كاران را عدول از مضمر اشاره به آنست كه شكيبايى از جمله حسناتست * ( فَلَوْ لا كانَ ) * پس چرا نبودند * ( مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ ) * از اهل قرنهاى كه پيش از شما بودند * ( أُولُوا بَقِيَّةٍ ) * خداوندان عقل و راى تسميه راى و عقل به بقيه باعتبار آنست كه مراد استيفاى افضل و اجود آن چيزى مىكند كه اخراج آن مىكند و منه يقال فلان بقية القوم اى من اخيارهم تواند بود كه مصدر باشد چون تقيه بر تقدير مضاف اى ذوو ابقاء على انفسهم و صيانة لها من العذاب يعنى چرا نبوديد باقى گذارندگان نفس خود و نگاه دارندگان خود از عذاب كه از روى جزم و عاقبتبينى * ( يَنْهَوْنَ ) * باز ميداشتند مفسدان را * ( عَنِ الْفَسادِ فِي الأَرْضِ ) * از تباهى در زمين تا عذاب بديشان فرود نيامدى * ( إِلَّا قَلِيلًا ) * ليكن اندكى بودند * ( مِمَّنْ أَنْجَيْنا ) * از آنها كه نجات داديم ايشان را از عقوبت * ( مِنْهُمْ ) * از گذشتگان كه ايشان نهى ميكردند و مراد انبيا و اهل ايمانند * ( وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ) * و پيروى كردند آنان كه كافر بودند * ( ما أُتْرِفُوا فِيه ) * آن چيزى را كه متنعم بودند در آن يعنى متابعت آرزوهاى نفس كرده و تمام اهتمام به تحصيل اسباب شهوات مصروف گردانيده از ما وراى آن اعراض نمودند * ( وَكانُوا مُجْرِمِينَ ) * و بودند كافران يعنى سبب استيصال امم سابقه نشو ظلم و اتباع هوا بود و ترك نهى از منكرات و صفت كفر و قوله تعالى و اتبع عطف است بر مضمر كه سوق كلام دالست بر آن زيرا كه معنى آنست كه ( فلم ينهوا عن الفساد و اتبع الذين ظلموا ) و قوله * ( كانُوا مُجْرِمِينَ ) * عطف است بر اتبع يا اعتراضست و در آيه دليلست بر وجوب نهى از منكر * ( وَما كانَ رَبُّكَ ) * و نبود پروردگار تو يعنى شايسته حكمت و مصلحت او نيست * ( لِيُهْلِكَ الْقُرى ) * كه هلاك كند اهل ديهها را * ( بِظُلْمٍ ) * بشرك و كفر * ( وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ ) * و حال آنكه اهل آن بصلاح آرندگان حقوق باشند در ميان يكديگر يعنى رعايت نمايندگان حقوق يكديگر مراد آنست كه به مجرد شرك هلاك نكند تا فساد و ظلم به آن منضم نگردد و از اين جا گفته‌اند كه الملك يبقى مع الكفر و لا يبقى مع الظلم و اين سبب فرط رحمت او است و مسامحه او در حقوق خود و از اينجا است كه فقها در وقت تراجم حقوق حقوق عباد را بر حقوق اللَّه مقدم ميدارند و يا معنى آنست كه حقتعالى بظلم و ستم اهل ديهى را هلاك نكند كه باصلاح باشند و از كفر و فساد مبرا بلكه به جهت ظلم ايشان عذاب بر ايشان نازل ميسازد كما قال ان اللَّه لا يظلم الناس