يعنى ما تعجيل نميكنيم و حكم به هلاكت ايشان نميكنيم پس ميگذاريم آنان را كه * ( لا يَرْجُونَ ) * اميد ندارند * ( لِقاءَنا ) * به رسيدن عذاب و ثواب ما يعنى بحشر و احوال متعلقه آن نميگروند گويند رجا بمعنى خوف است يعنى ميگذاريم آنان را كه نميترسند از ما و در روز بعث و نشر * ( فِي طُغْيانِهِمْ ) * در بيراهى خودشان يعنى بطريق استدراج مهلت ميدهيم ايشان را در ضلالت * ( يَعْمَهُونَ ) * سرگردان ميروند بعد از آن خبر ميدهد از قلة صبر انسان بر ضرر و شدايد و ميفرمايد * ( وَإِذا مَسَّ الإِنْسانَ الضُّرُّ ) * و چون برسد بآدمى سختى و رنجى نفسانى يا مالى مراد جميع كفارند يا وليد مغيره و يا عتبة بن ربيعه و يا اكثر آدميان و بر هر تقدير چون برسد بوى ضررى * ( دَعانا ) * بخواند ما را باخلاص تمام براى خلاصى از آلام * ( لِجَنْبِه ) * وقتى كه تكيه كرده باشند بر پهلوى خود يعنى صاحب فراش بود از آن رنج * ( أَوْ قاعِداً ) * يا نشسته * ( أَوْ قائِماً ) * يا ايستاده و فايده ترديد تعميم دعا است در جمله احوال يا براى اصناف الام و مضار * ( فَلَمَّا كَشَفْنا ) * پس چون برداريم و ببريم * ( عَنْه ضُرَّه ) * از او رنج و مضرت او را يعنى رنجورى بصحة و درويشى بغنا بدل كنيم * ( مَرَّ ) * برود بر همان راهى كه بوده از كفر و بر آن مستمر شود يا بگذرد از موقف دعا و ديگر به آن رجوع نكند * ( كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا ) * گويا كه او نخوانده است ما را * ( إِلى ضُرٍّ مَسَّه ) * بكشف ضرى و دفع رنج كه به دو رسيده بود كان مخفف كانه است كه حذف ضمير شان از او شده كما قال و نحر مشرق اللون كان ثدياه حقان * ( كَذلِكَ ) * مانند اين تزيين * ( زُيِّنَ ) * آراسته شده است يعنى شيطان آراسته * ( لِلْمُسْرِفِينَ ) * مر اسرافكنندگان را كه از حد تجاوز نموده‌اند * ( ما كانُوا يَعْمَلُونَ ) * آنچه هستند كه ميكنند از استغراق در ملاهى و اعراض از قبول اوامر و نواهى يعنى شيطان چنان در نظر ايشان درآمده كه آنچه ميكنند از اعمال قبيحه نيكو است كما قال وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً حقتعالى در اين آية با امة مرحومه را تحريص فرموده بر آنكه در حين رخا و عافيت بعد از شدت و بليه متذكر حسن صنيعه حقتعالى شوند و بر جزيل نعم او شكر گذارى كنند و ادامه آن را از او سبحانه مسئله نمايند و بر محنت و بليه صبر كنند به جهت قصد اجر و مثوبة بعد از آن اخبار مىكند از آنچه بر امم ماضيه نازل شد از انواع عقوبت تا اين امت از مثل عمل ايشان احتراز كنند پس ميفرمايد كه * ( وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ ) * و بدرستى كه ما هلاك كرديم اهل قرنها * ( مِنْ قَبْلِكُمْ ) * پيش از شما اى اهل ملكه