دلهاى ايشان * ( فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ ) * پس ايشان نميدانند خاتمه و عاقبت خود را و عقوبتى كه بر اين نافرمانى مترتب است الجزء الحادى عشر من الاجزاء الثلاثين بعد از آن از احوال مستقبل خبر ميدهد كه اى اهل ايمان مستخلفان و باز پس ماندگان كه از جهاد تخلف كردند و ببهانه و تعلل باز پس ايستادند * ( يَعْتَذِرُونَ ) * القاء اعتذار خواهند كرد * ( إِلَيْكُمْ ) * بسوى شما يعنى عذر خواهند خواست از تخلف * ( إِذا رَجَعْتُمْ ) * چون باز گرديد از تبوك * ( إِلَيْهِمْ ) * بسوى ايشان و بمدينه باز آيند * ( قُلْ ) * بگوى اى محمد صلَّى اللَّه عليه و آله * ( لا تَعْتَذِرُوا ) * عذر مخواهيد بمعاذير كاذبه براى آنكه * ( لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ ) * باور نخواهيم داشت و تصديق نخواهيم كرد شما را بجهة آنكه * ( قَدْ نَبَّأَنَا اللَّه ) * بتحقيق كه خبر داده است ما را خدا * ( مِنْ أَخْبارِكُمْ ) * از اخبار و احوال شما يعنى از آنچه در ضماير و شما است از شر و فساد و نفاق * ( وَسَيَرَى اللَّه عَمَلَكُمْ ) * و زود باشد كه به بيند خدا كار شما را * ( وَرَسُولُه ) * و فرستادة او نيز خواهد ديد يعنى علم هر دو تعلق خواهد گرفت به آنكه كدام از شما از نفاق و كفر توبه ميكنيد و كدام بر آن ثبات مىورزد * ( ثُمَّ تُرَدُّونَ ) * پس بازگردانيده خواهيد شد در قيامت * ( عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ ) * بسوى هر داناى پوشيده و آشكارا مراد بازگشتن ايشانست بجزاى حقتعالى پس وضع وصف شده در موضع ضمير بجهة دلالت بر آنكه او سبحانه مطلع است بر سر و علن ايشان و از علم او هيچ چيز از ضماير و اعمال ايشان فوت نميشود * ( فَيُنَبِّئُكُمْ ) * پس خبر خواهد شما را * ( بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) * به آنچه بوديد كه ميكرديد از كتمان نفاق و اظهار وفاق و اين اخبار بتوبيخ و عقاب خواهد بود از ابن عباس منقولست كه اين آيه و آنچه بعد از اين نازل گشته دربارهء جندب بن قيس و معتب بن قشير و اصحاب ايشان از اهل نفاق كه هشتاد كس بودند چون پيغمبر ( ص ) از تبوك بازگشت با اصحاب گفت با ايشان مجالسة و مكالمه مكنيد ايشان آمدند و با باطل و اكاذيب زبان گشودند و مقاتل گفته كه عبد اللَّه بن ابى خلف و اتباع او بعد از مراجعت از تبوك نزد پيغمبر ( ص ) آمدند و سوگند خوردند كه من بعد تخلف نكنند و از آن حضرت التماس كردند كه از ايشان راضى شود حقتعالى قبل از وقوع اين صورت رسول خود را اخبار كرد كه * ( سَيَحْلِفُونَ بِاللَّه ) * زود باشد كه سوگند بخورند به خدا