بنشستن ايشان از غزوه * ( خِلافَ رَسُولِ اللَّه ) * در خلف رسول خداى ( ص ) يقال اقسام خلاف الحى اى بعدهم و جايز است كه خلاف بمعنى مخالفت باشد پس انتصاب او بر علت باشد يا حال يعنى متقاعد شدند از تبوك به جهت مخالفت رسول خدا ( ص ) يا در حالتى كه خلاف كننده بودند با رسول خدا * ( وَكَرِهُوا ) * و كراهت داشتند به جهت سوء عقيده * ( أَنْ يُجاهِدُوا ) * آن را كه جهاد كنند * ( بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ ) * بمالها و نفسهاى خود * ( فِي سَبِيلِ اللَّه ) * در راه خدا بلكه فراغت و تن آسايى طلبيدند در اين تعرض است مؤمنان را كه تحصيل رضاى خدا را ببذل اموال و انفس بردعة و فراغت اختيار كردند * ( وَقالُوا ) * و گفتند آن منافقان مؤمنانرا كه * ( لا تَنْفِرُوا ) * بيرون مرويد به اين غزوه * ( فِي الْحَرِّ ) * در گرما يعنى خود نرفتند و خواستند كه مؤمنانرا نيز تنفير كنند و يا اينكه يكديگر را اين مقوله گفتند و با هم مقرر كردند كه از خروج بتبوك متقاعد شوند * ( قُلْ ) * بگو مر ايشان را كه * ( نارُ جَهَنَّمَ ) * آتش دوزخ * ( أَشَدُّ حَرًّا ) * سختتر است از روى گرمى يعنى حرارت آن از اين گرما سختتر است از روى گرمى و ايشان به جهت فرط غوايت و جهالت آن را بر اين اختيار كردند * ( لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ ) * اگر ميبوديد كه مىدانستند كه مآل ايشان به آن راجعست اختيار آن نميكردند بايثار دعه بر طاعت * ( فَلْيَضْحَكُوا ) * پس بايد كه بخندند * ( قَلِيلًا ) * خندهء اندك در دنيا زيرا كه فانيست و مع ذلك اسباب گريهء كه هموم است در آن بيشتر از اسباب خنده است كه آن فرحست * ( وَلْيَبْكُوا كَثِيراً ) * و بايد كه بگريند گريهء بسيار در آخرت زيرا كه باقيست و اسباب آن بيغايت اين در معنى اخبار است از آنچه مآل حال ايشان به آن كشد در دنيا و آخرت و اخراج آن بر صيغهء امر دلالت است بر آنكه امرى لازم است و حتمى واجب كه در دنيا خندهء ايشان اندك بود و در آخرت گريهء ايشان بسيار و مىشايد كه گريه و خنده كنايه از فرح و غم باشد و گويند قلة محمولست بر عدم و معنى اينكه فرد ايشان را غمى باشد بيفرح و اندوهى بود بىسرور ضحك عبارتست از تقبيح در وجه و رهن نزد شنيدن يا ديدن امر عجيب و بكا تشنجى است كه در وجه پيدا شود نزديك رسيدن غم يا جريان دمعه از چشم جُزْءٌ پاداش دهد خدا ايشان را پاداش دادنى * ( بِما كانُوا يَكْسِبُونَ ) * به آنچه بودند كه كسب ميكردند از نفاق و مساوى اخلاق و تخلف به غير عذر از جهاد از ابن عباس روايتست كه اهل نفاق در دوزخ مدت عمر دنيا گريه كنند كه اصلا آب از چشم ايشان باز نايستد و مرويست از ابن عباس و انس بن مالك كه پيغمبر ( ص ) فرموده كه لو تعلمون ما اعلم لضحكم قليلا و لبيتم كثيرا اگر بدانيد