* ( مِنَ الصَّالِحِينَ ) * از جمله نيكوكاران و شايستگان در امر او سبحانه * ( فَلَمَّا آتاهُمْ ) * پس آن هنگام كه بداد ايشان را مال بسيار * ( مِنْ فَضْلِه ) * از فضل و كرم خود * ( بَخِلُوا بِه ) * بخيلى كردند به آن و حق خدا ندادند * ( وَتَوَلَّوْا ) * و روى بگردانيدند از عهد و پيمان و طاعت خدا * ( وَهُمْ مُعْرِضُونَ ) * در حالتى كه ايشان اعتراضكنندگانند از امر و فرمان يعنى عادت ايشانست اعراض كردن از طاعت و انقياد امر حقتعالى * ( فَأَعْقَبَهُمْ ) * پس از پى در آورده آن بخل و منع زكات ايشان را * ( نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ ) * نفاق متمكن در دلهاى ايشان كه راسخ باشد در آن و زايل نگردد * ( يَوْمِ يَلْقَوْنَه ) * تا روزى كه به بينند عمل خود را يعنى جزاى آن را و آن روز قيامت باشد و يا حقتعالى در عقب بخل و منع زكات اظهار نفاق ايشان كرد كه در دلهاى ايشان متمكن بود و اعلام كرد رسول ( ص ) را كه ايشان بر كفر بميرند و ايمان نياوردند * ( بِما أَخْلَفُوا اللَّه ) * بسبب آنكه بودند كه خلاف كردند با خدا * ( ما وَعَدُوه ) * آنچه وعده داده بودند از تصدق و صلاح * ( وَبِما كانُوا ) * و بسبب آنكه بودند * ( يَكْذِبُونَ ) * كه دروغ ميگفتند چه خلف وعده متضمن كذبست كه مستقبح است از دو وجه و يا در جميع مقال كاذب بودند و بدانكه اكثر برانند كه ضمير يلقونه راجع به خدا است يعنى روزى كه به پيش خداوند روند به اين وجه كه حاضر آيند آنجا كه جز حكم او را نباشد و آيه دليل است بر آنكه لقا بمعنى رؤيت نيست زيرا كه باتفاق منافقين خداى را نخواهند ديد پس معلوم شد كه لقا بمعنى ديدار نيست بلكه هر جا اين لفظ واقع شود بر حسب اعمال بر ثواب يا عقاب حمل بايد كرد و يا جمعى رجوع به حكم و فرمان اوست و حديث نبوى ( ص ) كه من احب لقاء اللَّه احب اللَّه لقائه و من كره لقاء اللَّه كره اللَّه لقائه نيز بر معنى قرب منزلت و عظم مثوبتست و آيه متضمن اعجاز است زيرا كه اين گروه بر نفاق مردند و هيچكدام از آنها اجابت نكردند پس بر سبيل توبيخ ميفرمايد كه * ( أَ لَمْ يَعْلَمُوا ) * آيا نميدانند مخالفان وعده * ( أَنَّ اللَّه يَعْلَمُ ) * آنكه ميداند خدا * ( سِرَّهُمْ ) * آنچه نهان ايشانست از نفاق غل بر خلاف عهد * ( وَنَجْواهُمْ ) * و آنچه را ميگويند با يكديگر كه اين زكات جز به است * ( وَأَنَّ اللَّه ) * و آيا نميدانند كه خدا * ( عَلَّامُ الْغُيُوبِ ) * دانندهء نهانها و پوشيدهها است اين متضمن تهديد عظيم است مرويست كه در وقتى كه اين سه آيه نازل شد يكى از خويشان ثعلبه آنجا حاضر بود نزد ثعلبه رفت و گفت ويحك يا ثعلبه در حق تو سه آيه آمده است كه دلالت بر خلف عهد و بخل تو و نفاق تو مىكند ثعلبه برخاست و نزد رسول ( ص ) آمد و گفت يا رسول اللَّه ( ص ) بهر وجه كه فرمايى من صدقهء نزد تو حاضر كنم تا بهر كه خواهى