مؤمنان وقوع يافته از روى خوف و بد دلى سخنى گفته باشند و باز توبه كرده و قولى آن است كه جمعى از مؤمنان بعد از نزول آيهء قتال منافق شدند و از جهاد تخلف ورزيدند و اين سخن ايشان بوده و اصح آنست كه سؤال را محمول بر تمناى تخفيف تكليف دارند نه بر وجه انكار و محتمل است كه اينكلام را به زبان جارى نساخته باشند و ليكن چون در نفسهاى ايشان بوده حقتعالى از آن حكايت كرده باشد * ( قُلْ ) * بگو اى محمد صلَّى اللَّه عليه و آله مر اين ترسندگان را كه دل در دنيا بسته‌اند * ( مَتاعُ الدُّنْيا ) * آنچه بدان تمتع گيرند از دنيا * ( قَلِيلٌ ) * اندكست در جنب آخرت و سريع الزوالست * ( وَالآخِرَةُ ) * و سراى آخرت * ( خَيْرٌ ) * بهتر است از دنيا و فاضلتر * ( لِمَنِ اتَّقى ) * مر كسى كه بپرهيزد از شرك يا از همهء منكرات * ( وَلا تُظْلَمُونَ ) * و ستم رسيده نخواهيد شد اى مجاهدان يعنى از ثواب جهاد كم نخواهند كرد * ( فَتِيلًا ) * به مقدار رشتهء كه بر دانه خرما است يا به مقدار چرك ميان انگشتان پس بوعدهء ثواب و استيفاى ثواب جهاد منتظر باشيد و از مرگ كه بضرورت وقوع خواهد يافت مينديشيد كه هيچ گردنى را از اين كمند رهايى ميسر نيست و در هيچ پناهى از حدوث اين واقعه خلاصى متصور نه * ( أَيْنَما تَكُونُوا ) * هر كجا باشيد خواه در مكه و خواه در مدينه و خواه غير آن * ( يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ ) * دريابد شما را موت * ( وَلَوْ كُنْتُمْ ) * و اگر چه باشيد * ( فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ ) * در قلعه ها و حصارهاى محكم و بلند گردانيده شده به گچ و سنگ و آجر و يا قصرهاى استوار و مرتفع و آراسته و يا در قصور واقعه در سما و يا در بروج دوازده گانه آن على اختلاف الاقوال و اصل بروج بيوتيست كه در اطراف قصر باشد مأخوذ از تبرجت المرأة اذا ظهرت حاصل سخن آنست كه بهر حال و بهر جا آدمى را از مرگ چاره نيست و در اينمعنى گفته اند گر كاخ تو بر سپهر اعظم سازند ور كار تو چون سلسله در هم سازند هم عاقبت اين حجرهء فانى ترا در دست ( تركان خ ل ) اجل سراى ماتم سازند و چون چنين است پس بدرجهء شهادت رسيدن در معركهء جهاد بهتر از مردن است در فراش كما قال سيد - الشهداء حسين بن على عليه السّلام فى الكربلاء و ان تكن الأبدان للموت انشئت - فقتل امرء فى اللَّه بالسيف افضل در انوار گفته كه چون حضرت از مكه بمدينه هجرت نمود ميوه ها در آن سال بر منوال سابقه نبود و نرخها روى بگرانى نهاد و جهودان آن حال را نسبت بمقدم آن حضرت ميكردند چنان كه در حق موسى ميگفتند كما قال حكى اللَّه عنهم وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى يا آنكه منافقان چون عبد اللَّه بن عبيد و اصحاب او در روز احد تخلف نمودند و در حق شهدا گفتند كه لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا حق تعالى به جهت تكذيب قول ايشان آيه فرستادى كه * ( وَإِنْ تُصِبْهُمْ ) * و